Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 23. Một số yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp

Cùng một giống lúa, ruộng được chăm sóc đúng thời vụ, đủ nước, đủ nắng cho bông nặng hạt; ruộng gặp hạn hay rét đậm thì lúa còi cọc. Vì sao lại như vậy? Quang hợp không phải lúc nào cũng diễn ra như nhau: nó phụ thuộc vào những điều kiện bên ngoài như ánh sáng, nước, khí carbon dioxide và nhiệt độ. Hiểu được các yếu tố này, người nông dân có thể giúp cây quang hợp tốt hơn và cho năng suất cao hơn.

Em sẽ học được

  • Nêu được một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến quang hợp: ánh sáng, nước, khí carbon dioxide, nhiệt độ.
  • Phân biệt được cây ưa sáng và cây ưa bóng, lấy được ví dụ.
  • Vận dụng hiểu biết về quang hợp để giải thích ý nghĩa của việc trồng và bảo vệ cây xanh, và một số biện pháp kĩ thuật trong trồng trọt.

Các yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp

Quang hợp cần nước và khí carbon dioxide làm nguyên liệu, cần năng lượng ánh sáng, và diễn ra nhờ hoạt động của tế bào lá. Vì vậy, những yếu tố bên ngoài như ánh sáng, nước, nồng độ khí carbon dioxide và nhiệt độ đều ảnh hưởng đến quang hợp.

Định lí · Ánh sáng

Trong giới hạn nhất định, cường độ ánh sáng tăng thì hiệu quả quang hợp tăng. Nhu cầu ánh sáng của các loài cây không giống nhau: cây ưa sáng cần nhiều ánh sáng, cây ưa bóng cần ít ánh sáng. Ánh sáng quá mạnh làm quang hợp giảm, nhất là ở cây ưa bóng.
Cây ưa sáng và cây ưa bóng
Đặc điểmCây ưa sángCây ưa bóng
Nhu cầu ánh sángCần nhiều ánh sáng, sống nơi quang đãngCần ít ánh sáng, sống dưới tán cây khác hoặc nơi râm mát
Ví dụLúa, ngô, mía, bàng, phượng, xoài, hoa hướng dươngLá lốt, trầu không, vạn niên thanh, dương xỉ, lá dong, lan ý

Định lí · Nước

Nước là nguyên liệu của quang hợp và giúp khí khổng mở. Thiếu nước, khí khổng đóng lại để giữ nước, khí carbon dioxide khó vào lá, nên quang hợp giảm; thiếu nước lâu, cây héo và có thể chết. Các loài cây khác nhau có nhu cầu nước khác nhau.

Định lí · Khí carbon dioxide

Không khí bình thường chỉ chứa khoảng 0,04% khí carbon dioxide. Trong giới hạn nhất định, nồng độ khí carbon dioxide tăng thì hiệu quả quang hợp tăng. Nếu nồng độ quá thấp, quang hợp không diễn ra được; nếu quá cao (khoảng 0,2%), cây bị ngộ độc và có thể chết. Mức ảnh hưởng không giống nhau ở các loài cây.

Định lí · Nhiệt độ

Hầu hết các loài cây quang hợp thuận lợi nhất ở nhiệt độ khoảng 25 °C đến 35 °C. Nhiệt độ quá cao (trên 40 °C) hoặc quá thấp (dưới 10 °C) làm quang hợp giảm mạnh hoặc ngừng hẳn. Cây sống ở vùng nhiệt đới và vùng ôn đới có giới hạn nhiệt độ khác nhau.

Các yếu tố tác động cùng lúc: dù ánh sáng rất mạnh, nếu thiếu nước hay trời quá rét thì cây vẫn quang hợp kém. Ở phần khám phá bên dưới, em hãy thay đổi từng yếu tố và quan sát tốc độ quang hợp cùng đồ thị thay đổi theo.

Ứng dụng trong trồng trọt và ý nghĩa của cây xanh

Một số biện pháp kĩ thuật dựa trên các yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp
Yếu tốBiện phápTác dụng
Ánh sángTrồng cây với mật độ hợp lí; trồng xen cây ưa bóng dưới tán cây ưa sáng; chiếu sáng bằng đèn trong nhà kínhCác cây không che khuất nhau, tận dụng được ánh sáng
NướcTưới tiêu hợp lí, đúng lúc, đủ lượng theo nhu cầu từng loại câyCây đủ nước, khí khổng mở, quang hợp tốt
Khí carbon dioxideLàm thoáng đất, xới đất, bón phân hữu cơ (khi phân giải thải carbon dioxide); bổ sung carbon dioxide trong nhà kínhTăng lượng carbon dioxide cung cấp cho lá
Nhiệt độTrồng cây đúng thời vụ; che nắng cho cây con vào mùa hè, ủ ấm gốc cây vào mùa đôngCây quang hợp ở nhiệt độ thuận lợi, tránh nắng nóng, giá rét

Ghi chú · Vì sao cần trồng và bảo vệ cây xanh?

Cây xanh quang hợp lấy khí carbon dioxide và thải khí oxygen, giúp điều hoà không khí; tán lá còn cản bụi, giảm nhiệt độ, giảm tiếng ồn. Ở thành phố, khu công nghiệp, nơi đông dân có nhiều khí carbon dioxide, khói bụi và khí thải, càng cần trồng nhiều cây xanh. Mỗi học sinh có thể góp phần: trồng cây, chăm sóc cây, không bẻ cành, ngắt lá, tuyên truyền bảo vệ cây xanh.

Khám phá

Điều khiển quang hợp

Chọn loại cây và lượng nước, kéo các thanh trượt ánh sáng, nồng độ CO₂ và nhiệt độ. Thanh màu xanh cho biết tốc độ quang hợp so với mức tối đa; đồ thị cho thấy tốc độ thay đổi theo yếu tố em chọn, các yếu tố khác giữ nguyên. Dòng nhận xét cho biết yếu tố nào đang kìm hãm quang hợp nhiều nhất.

Loại cây
Nước
60 % nắng trưa
0,04 %
30 °C
Quang hợp: 46% tối đa
Vẽ đồ thị tốc độ quang hợp theo
0%50%100%0255075100Cường độ ánh sáng (%)

Thiếu carbon dioxide, nguyên liệu của quang hợp. Tăng nồng độ carbon dioxide thì quang hợp tăng (đến một giới hạn).

Mô hình đơn giản để học tập; không khí bình thường chỉ chứa khoảng 0,04% CO₂.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao trong nhà kính trồng rau, người ta có thể thắp đèn vào ban đêm hoặc ngày âm u, và bổ sung thêm khí carbon dioxide?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao vào những ngày nắng nóng gay gắt, người ta che nắng cho cây con; còn vào những ngày rét đậm, người ta ủ ấm gốc cây?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Chọn tất cả các yếu tố bên ngoài chủ yếu ảnh hưởng đến quang hợp.

Bài 2

Chọn tất cả các cây ưa bóng.

Bài 3

Theo sách, hầu hết các loài cây quang hợp thuận lợi nhất ở khoảng 25 °C đến 35 °C. Trên khoảng bao nhiêu độ C thì quang hợp giảm mạnh hoặc ngừng hẳn?

Đơn vị:°C

Bài 4

Khi cây bị thiếu nước, vì sao quang hợp giảm?

Bài 5

Phát biểu nào đúng về ảnh hưởng của khí carbon dioxide đến quang hợp?

Bài 6

Nối mỗi biện pháp trồng trọt với yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp mà nó điều chỉnh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Vì sao người ta có thể trồng xen cây lá lốt dưới tán các cây ăn quả trong vườn?

Bài 8

Vì sao cần trồng nhiều cây xanh ở thành phố và khu công nghiệp?

Ghi nhớ

  • Ánh sáng, nước, khí carbon dioxide và nhiệt độ là các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến quang hợp; mỗi yếu tố chỉ có lợi trong một giới hạn.
  • Trong giới hạn, ánh sáng mạnh hơn thì quang hợp tăng; cây ưa sáng cần nhiều ánh sáng, cây ưa bóng cần ít ánh sáng.
  • Thiếu nước, khí khổng đóng, quang hợp giảm. Nồng độ carbon dioxide tăng thì quang hợp tăng, nhưng quá cao (khoảng 0,2%) gây ngộ độc.
  • Hầu hết cây quang hợp tốt ở 25 °C đến 35 °C; trên 40 °C hoặc dưới 10 °C quang hợp giảm mạnh hoặc ngừng.
  • Biện pháp kĩ thuật: trồng đúng mật độ, đúng thời vụ, tưới tiêu hợp lí, bón phân, chiếu sáng nhân tạo. Cần trồng và bảo vệ cây xanh để điều hoà không khí.