Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 26. Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào

Sau khi gặt, người nông dân phải phơi thóc thật khô rồi mới cất vào kho; rau quả mua về thì được cất trong tủ lạnh. Nếu để thóc còn ẩm, chỉ vài ngày sau đống thóc nóng lên, nảy mầm và mốc; rau để ngoài phòng thì nhanh héo úa. Nguyên nhân nằm ở hô hấp tế bào: hạt và rau quả vẫn đang sống, vẫn hô hấp và phân giải dần chất hữu cơ của chính mình. Bài học này cho em biết những yếu tố nào làm hô hấp mạnh lên hay yếu đi, và con người vận dụng chúng như thế nào.

Em sẽ học được

  • Nêu được một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào: nhiệt độ, hàm lượng nước, nồng độ khí oxygen, nồng độ khí carbon dioxide.
  • Giải thích được ảnh hưởng của từng yếu tố dựa vào vai trò của nó trong hô hấp tế bào.
  • Vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào để giải thích cơ sở khoa học của các biện pháp bảo quản lương thực, thực phẩm và một số biện pháp trong trồng trọt.

Một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào

Hô hấp tế bào phân giải glucose với sự tham gia của oxygen, tạo ra carbon dioxide, nước và năng lượng. Các phản ứng ấy diễn ra trong môi trường nước của tế bào, nhờ các enzyme xúc tác. Vì vậy, những yếu tố tác động đến enzyme, đến nguyên liệu hay sản phẩm của hô hấp đều ảnh hưởng đến tốc độ hô hấp.

Định lí · Nhiệt độ

Nhiệt độ ảnh hưởng đến hoạt động của các enzyme xúc tác cho các phản ứng hô hấp. Mỗi loài sinh vật hô hấp mạnh nhất ở một khoảng nhiệt độ thích hợp. Khi nhiệt độ thấp, enzyme hoạt động yếu, hô hấp diễn ra chậm; khi nhiệt độ quá cao, enzyme bị hỏng, hô hấp giảm mạnh và có thể ngừng.

Định lí · Hàm lượng nước

Nước vừa là dung môi, vừa là môi trường cho các phản ứng hô hấp xảy ra. Trong giới hạn nhất định, hàm lượng nước trong tế bào càng cao thì cường độ hô hấp càng mạnh. Hạt khô chứa ít nước nên hô hấp rất yếu; hạt ngâm nước, hạt đang nảy mầm hô hấp rất mạnh.

Định lí · Nồng độ khí oxygen

Oxygen là nguyên liệu của hô hấp tế bào. Ở thực vật, khi nồng độ khí oxygen trong môi trường giảm xuống dưới 5% thì cường độ hô hấp giảm.

Định lí · Nồng độ khí carbon dioxide

Carbon dioxide là sản phẩm của hô hấp tế bào. Nồng độ khí carbon dioxide trong môi trường khoảng 0,03% là thuận lợi cho hô hấp; nồng độ quá cao, từ 3% đến 5%, sẽ ức chế hô hấp.

Lưu ý · Ở người và động vật

Khi nồng độ carbon dioxide trong máu quá cao, khí này cạnh tranh với oxygen trong việc gắn với hồng cầu, làm cơ thể thiếu oxygen và có thể nguy hiểm đến tính mạng. Vì vậy phòng học, phòng ngủ đông người cần được mở cửa cho thoáng khí.
Tóm tắt ảnh hưởng của các yếu tố
Yếu tốVai trò trong hô hấpẢnh hưởng
Nhiệt độẢnh hưởng đến hoạt động của enzymeHô hấp mạnh nhất ở nhiệt độ thích hợp; quá thấp hay quá cao đều làm hô hấp giảm
NướcDung môi, môi trường của phản ứngHàm lượng nước tăng thì hô hấp tăng
OxygenNguyên liệuDưới khoảng 5% thì hô hấp giảm (ở thực vật)
Carbon dioxideSản phẩmKhoảng 0,03% thuận lợi; 3% đến 5% ức chế hô hấp

Vận dụng trong bảo quản lương thực, thực phẩm và trồng trọt

Khi bảo quản, hô hấp tế bào vẫn tiếp tục phân giải chất hữu cơ của nông sản, đồng thời toả nhiệt và tạo ra nước, làm nông sản giảm cả số lượng lẫn chất lượng. Vì vậy, nguyên tắc chung là làm cho hô hấp ở nông sản giảm đến mức tối thiểu.

Lưu ý · Không làm ngừng hẳn hô hấp

Nếu hô hấp ngừng hẳn, tế bào sẽ chết và nông sản bị hỏng (rau quả đông đá bị nhũn, hạt mất khả năng nảy mầm). Vì vậy chỉ giảm hô hấp đến mức tối thiểu chứ không làm ngừng hẳn.
Một số biện pháp bảo quản nông sản
Biện phápCơ sở khoa họcĐối tượngVí dụ
Bảo quản khôHàm lượng nước thấp làm hô hấp giảm; hạt cần được phơi, sấy khô đến độ ẩm khoảng 13% đến 16% tuỳ loạiCác loại hạtPhơi khô thóc, ngô, đỗ xanh trước khi cất vào kho
Bảo quản lạnhNhiệt độ thấp làm enzyme hoạt động yếu, hô hấp giảm; mỗi loại rau quả cần nhiệt độ thích hợp riêngHầu hết thực phẩm, rau quảCất thịt, cá, rau, quả trong tủ lạnh
Bảo quản ở nồng độ carbon dioxide caoNồng độ carbon dioxide cao ức chế hô hấpRau quả, thường trong các kho kín lớnBảo quản rau quả trong túi polyethylene hoặc kho kín bơm khí carbon dioxide

Ghi chú · Trong trồng trọt

Rễ cây cũng cần oxygen để hô hấp. Làm đất tơi xốp, xới xáo, thoát nước khi ruộng bị ngập giúp đất thoáng khí, cung cấp đủ oxygen cho rễ hô hấp, nhờ đó rễ phát triển và hút nước, chất khoáng tốt. Ngâm hạt trong nước ấm trước khi gieo làm tăng hàm lượng nước, giúp hạt hô hấp mạnh và nảy mầm nhanh.

Ở phần khám phá, em hãy làm thủ kho: chọn hạt thóc hay rau quả, điều chỉnh nhiệt độ, độ ẩm, nồng độ oxygen và carbon dioxide trong kho, rồi xem tốc độ hô hấp và thời gian bảo quản ước tính thay đổi ra sao.

Khám phá

Kho bảo quản nông sản

Chọn loại nông sản, bấm một cách bảo quản có sẵn hoặc tự kéo các thanh trượt nhiệt độ, độ ẩm của hạt, nồng độ O₂ và CO₂. Thanh đỏ là tốc độ hô hấp so với mức tối đa, thanh xanh là thời gian bảo quản ước tính. Thử hạ O₂ về 0, hạ nhiệt độ rau quả xuống dưới 0 °C hoặc để hạt quá ẩm để thấy vì sao không được làm ngừng hẳn hô hấp.

Nông sản trong kho
30 °C
20 %
21 %
0,03 %
Tốc độ hô hấp
31,4 %
Thời gian giữ
khoảng 10 ngày

So với để hạt ẩm (20 %) trong kho thường (khoảng 10 ngày), cách bảo quản này giữ được bằng thời gian đó.

Hạt còn quá ẩm: hô hấp mạnh làm kho nóng và ẩm thêm, hạt dễ nảy mầm, bị mốc. Cần phơi hoặc sấy hạt khô đến khoảng 13-16 % nước.

Mô hình đơn giản để học tập: hô hấp càng yếu thì nông sản càng ít bị phân giải chất hữu cơ và giữ được lâu; nhưng làm tế bào chết thì nông sản hỏng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao thóc sau khi thu hoạch phải được phơi khô (đến độ ẩm khoảng 13% đến 16% tuỳ loại hạt) rồi mới cất vào kho? Nếu cất thóc còn ẩm thì điều gì xảy ra?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Để giữ rau, quả tươi lâu, bạn An đề nghị cho rau quả vào ngăn đá tủ lạnh vì "càng lạnh thì hô hấp càng yếu". Đề nghị này đúng hay sai? Cách làm hợp lí là gì?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Chọn tất cả các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào được nêu trong bài.

Bài 2

Ở thực vật, khi nồng độ khí oxygen trong môi trường giảm xuống dưới bao nhiêu phần trăm thì cường độ hô hấp giảm?

Đơn vị:%

Bài 3

Nồng độ khí carbon dioxide trong môi trường bao nhiêu thì ức chế hô hấp tế bào?

Bài 4

Vì sao hàm lượng nước trong tế bào tăng thì cường độ hô hấp tăng?

Bài 5

Nối mỗi biện pháp bảo quản với cơ sở khoa học của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Nguyên tắc chung khi bảo quản nông sản là gì?

Bài 7

Chọn tất cả các biện pháp vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào để giúp cây trồng hoặc hạt giống phát triển tốt.

Bài 8

Một kho chứa ngô hạt có độ ẩm 20%. Sau một tuần, người ta thấy khối ngô nóng lên. Giải thích nào đúng?

Ghi nhớ

  • Nhiệt độ, hàm lượng nước, nồng độ oxygen và carbon dioxide là các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào.
  • Nhiệt độ tác động đến enzyme: hô hấp mạnh nhất ở nhiệt độ thích hợp, quá thấp hay quá cao đều làm hô hấp giảm.
  • Hàm lượng nước tăng thì hô hấp tăng. Oxygen dưới khoảng 5% làm hô hấp giảm; carbon dioxide 3% đến 5% ức chế hô hấp.
  • Bảo quản nông sản: giảm hô hấp đến mức tối thiểu (bảo quản khô, bảo quản lạnh, bảo quản ở nồng độ carbon dioxide cao) nhưng không làm ngừng hẳn hô hấp.
  • Làm đất tơi xốp, thoáng khí giúp rễ đủ oxygen để hô hấp.