Chương VII · Lý thuyết
Bài 26. Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào
Sau khi gặt, người nông dân phải phơi thóc thật khô rồi mới cất vào kho; rau quả mua về thì được cất trong tủ lạnh. Nếu để thóc còn ẩm, chỉ vài ngày sau đống thóc nóng lên, nảy mầm và mốc; rau để ngoài phòng thì nhanh héo úa. Nguyên nhân nằm ở hô hấp tế bào: hạt và rau quả vẫn đang sống, vẫn hô hấp và phân giải dần chất hữu cơ của chính mình. Bài học này cho em biết những yếu tố nào làm hô hấp mạnh lên hay yếu đi, và con người vận dụng chúng như thế nào.
Em sẽ học được
- Nêu được một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào: nhiệt độ, hàm lượng nước, nồng độ khí oxygen, nồng độ khí carbon dioxide.
- Giải thích được ảnh hưởng của từng yếu tố dựa vào vai trò của nó trong hô hấp tế bào.
- Vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào để giải thích cơ sở khoa học của các biện pháp bảo quản lương thực, thực phẩm và một số biện pháp trong trồng trọt.
Một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào
Hô hấp tế bào phân giải glucose với sự tham gia của oxygen, tạo ra carbon dioxide, nước và năng lượng. Các phản ứng ấy diễn ra trong môi trường nước của tế bào, nhờ các enzyme xúc tác. Vì vậy, những yếu tố tác động đến enzyme, đến nguyên liệu hay sản phẩm của hô hấp đều ảnh hưởng đến tốc độ hô hấp.
Định lí · Nhiệt độ
Định lí · Hàm lượng nước
Định lí · Nồng độ khí oxygen
Định lí · Nồng độ khí carbon dioxide
Lưu ý · Ở người và động vật
| Yếu tố | Vai trò trong hô hấp | Ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Ảnh hưởng đến hoạt động của enzyme | Hô hấp mạnh nhất ở nhiệt độ thích hợp; quá thấp hay quá cao đều làm hô hấp giảm |
| Nước | Dung môi, môi trường của phản ứng | Hàm lượng nước tăng thì hô hấp tăng |
| Oxygen | Nguyên liệu | Dưới khoảng 5% thì hô hấp giảm (ở thực vật) |
| Carbon dioxide | Sản phẩm | Khoảng 0,03% thuận lợi; 3% đến 5% ức chế hô hấp |
Vận dụng trong bảo quản lương thực, thực phẩm và trồng trọt
Khi bảo quản, hô hấp tế bào vẫn tiếp tục phân giải chất hữu cơ của nông sản, đồng thời toả nhiệt và tạo ra nước, làm nông sản giảm cả số lượng lẫn chất lượng. Vì vậy, nguyên tắc chung là làm cho hô hấp ở nông sản giảm đến mức tối thiểu.
Lưu ý · Không làm ngừng hẳn hô hấp
| Biện pháp | Cơ sở khoa học | Đối tượng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Bảo quản khô | Hàm lượng nước thấp làm hô hấp giảm; hạt cần được phơi, sấy khô đến độ ẩm khoảng 13% đến 16% tuỳ loại | Các loại hạt | Phơi khô thóc, ngô, đỗ xanh trước khi cất vào kho |
| Bảo quản lạnh | Nhiệt độ thấp làm enzyme hoạt động yếu, hô hấp giảm; mỗi loại rau quả cần nhiệt độ thích hợp riêng | Hầu hết thực phẩm, rau quả | Cất thịt, cá, rau, quả trong tủ lạnh |
| Bảo quản ở nồng độ carbon dioxide cao | Nồng độ carbon dioxide cao ức chế hô hấp | Rau quả, thường trong các kho kín lớn | Bảo quản rau quả trong túi polyethylene hoặc kho kín bơm khí carbon dioxide |
Ghi chú · Trong trồng trọt
Ở phần khám phá, em hãy làm thủ kho: chọn hạt thóc hay rau quả, điều chỉnh nhiệt độ, độ ẩm, nồng độ oxygen và carbon dioxide trong kho, rồi xem tốc độ hô hấp và thời gian bảo quản ước tính thay đổi ra sao.
Khám phá
Kho bảo quản nông sản
Chọn loại nông sản, bấm một cách bảo quản có sẵn hoặc tự kéo các thanh trượt nhiệt độ, độ ẩm của hạt, nồng độ O₂ và CO₂. Thanh đỏ là tốc độ hô hấp so với mức tối đa, thanh xanh là thời gian bảo quản ước tính. Thử hạ O₂ về 0, hạ nhiệt độ rau quả xuống dưới 0 °C hoặc để hạt quá ẩm để thấy vì sao không được làm ngừng hẳn hô hấp.
So với để hạt ẩm (20 %) trong kho thường (khoảng 10 ngày), cách bảo quản này giữ được bằng thời gian đó.
Hạt còn quá ẩm: hô hấp mạnh làm kho nóng và ẩm thêm, hạt dễ nảy mầm, bị mốc. Cần phơi hoặc sấy hạt khô đến khoảng 13-16 % nước.
Mô hình đơn giản để học tập: hô hấp càng yếu thì nông sản càng ít bị phân giải chất hữu cơ và giữ được lâu; nhưng làm tế bào chết thì nông sản hỏng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Chọn tất cả các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào được nêu trong bài.
Bài 2
Ở thực vật, khi nồng độ khí oxygen trong môi trường giảm xuống dưới bao nhiêu phần trăm thì cường độ hô hấp giảm?
Bài 3
Nồng độ khí carbon dioxide trong môi trường bao nhiêu thì ức chế hô hấp tế bào?
Bài 4
Vì sao hàm lượng nước trong tế bào tăng thì cường độ hô hấp tăng?
Bài 5
Nối mỗi biện pháp bảo quản với cơ sở khoa học của nó.
Bài 6
Nguyên tắc chung khi bảo quản nông sản là gì?
Bài 7
Chọn tất cả các biện pháp vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào để giúp cây trồng hoặc hạt giống phát triển tốt.
Bài 8
Một kho chứa ngô hạt có độ ẩm 20%. Sau một tuần, người ta thấy khối ngô nóng lên. Giải thích nào đúng?
Ghi nhớ
- Nhiệt độ, hàm lượng nước, nồng độ oxygen và carbon dioxide là các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào.
- Nhiệt độ tác động đến enzyme: hô hấp mạnh nhất ở nhiệt độ thích hợp, quá thấp hay quá cao đều làm hô hấp giảm.
- Hàm lượng nước tăng thì hô hấp tăng. Oxygen dưới khoảng 5% làm hô hấp giảm; carbon dioxide 3% đến 5% ức chế hô hấp.
- Bảo quản nông sản: giảm hô hấp đến mức tối thiểu (bảo quản khô, bảo quản lạnh, bảo quản ở nồng độ carbon dioxide cao) nhưng không làm ngừng hẳn hô hấp.
- Làm đất tơi xốp, thoáng khí giúp rễ đủ oxygen để hô hấp.