Chương VII · Lý thuyết
Bài 28. Trao đổi khí ở sinh vật
Cây xanh không có mũi, cũng không có phổi, vậy cây lấy khí carbon dioxide để quang hợp và khí oxygen để hô hấp bằng cách nào? Còn con cá dưới nước, con châu chấu trên cỏ hay chính chúng ta thì lấy oxygen ở đâu và thải carbon dioxide ra sao? Mọi sinh vật đều phải liên tục trao đổi khí với môi trường để sống. Bài học này giúp em tìm hiểu những "cánh cửa" mà sinh vật dùng để trao đổi khí.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm trao đổi khí và cơ chế khuếch tán của các chất khí; mối quan hệ giữa trao đổi khí và hô hấp tế bào.
- Mô tả được cấu tạo và chức năng của khí khổng; nêu được điều kiện khí khổng đóng mở và quá trình trao đổi khí ở lá.
- Nêu được cơ quan trao đổi khí ở một số nhóm động vật; mô tả được đường đi của khí qua các cơ quan của hệ hô hấp ở người.
Khái quát về trao đổi khí
Định nghĩa · Trao đổi khí
Các chất khí đi vào và đi ra khỏi cơ thể theo cơ chế khuếch tán: khí di chuyển từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp hơn. Ví dụ, ở phổi, nồng độ oxygen trong phế nang cao hơn trong máu nên oxygen khuếch tán từ phế nang vào máu.
Định lí · Trao đổi khí và hô hấp tế bào
Trao đổi khí ở thực vật
Ở thực vật, trao đổi khí diễn ra chủ yếu qua khí khổng ở lá. Khí khổng có nhiều ở lớp biểu bì lá, nhất là ở mặt dưới lá.
Định nghĩa · Cấu tạo khí khổng
| Quá trình | Khí đi vào lá | Khí đi ra khỏi lá | Thời gian |
|---|---|---|---|
| Quang hợp | Carbon dioxide | Oxygen | Chỉ khi có ánh sáng |
| Hô hấp | Oxygen | Carbon dioxide | Cả ngày lẫn đêm |
| Thoát hơi nước | Không | Hơi nước | Chủ yếu khi khí khổng mở |
Định lí · Sự đóng mở của khí khổng
Ban ngày, khi có đủ ánh sáng, quang hợp diễn ra mạnh hơn hô hấp nên lá lấy vào khí carbon dioxide và thải ra khí oxygen. Ban đêm, lá không quang hợp mà chỉ hô hấp nên lấy vào khí oxygen và thải ra khí carbon dioxide. Ở phần khám phá, em hãy thay đổi ánh sáng và lượng nước để thấy khí khổng đóng mở và các khí đi qua nó thay đổi ra sao.
Trao đổi khí ở động vật
| Nhóm động vật | Cơ quan trao đổi khí |
|---|---|
| Động vật đơn bào, một số động vật đa bào (ruột khoang, giun tròn, giun dẹp, giun đất) | Bề mặt cơ thể |
| Côn trùng (châu chấu, ruồi, ...) | Hệ thống ống khí |
| Động vật sống dưới nước (cá, tôm, cua, trai, ...) | Mang |
| Bò sát, chim, thú | Phổi |
Ở người, không khí đi vào và ra khỏi phổi qua đường dẫn khí theo thứ tự: khoang mũi, họng (hầu), thanh quản, khí quản, phế quản, đến phổi. Phổi có rất nhiều phế nang, bao quanh mỗi phế nang là mạng lưới mao mạch dày đặc.
- Khi hít vào, không khí giàu oxygen theo đường dẫn khí vào đến phế nang. Oxygen khuếch tán từ phế nang vào máu, được máu vận chuyển đến các tế bào để hô hấp.
- Khí carbon dioxide do tế bào tạo ra khuếch tán vào máu và được máu đưa về phổi.
- Tại phổi, carbon dioxide khuếch tán từ máu vào phế nang rồi theo đường dẫn khí ra ngoài khi thở ra.
Xếp mỗi loài động vật vào cơ quan trao đổi khí của nó để tự kiểm tra:
Thẻ chưa xếp (12)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Khí khổng đóng mở
Bấm một thời điểm trong ngày hoặc kéo thanh trượt ánh sáng, rồi chọn cây đủ nước hay thiếu nước. Quan sát khe khí khổng giữa hai tế bào hạt đậu mở rộng hay khép lại, và các thanh cho biết khí CO₂, O₂ và hơi nước đi vào lá hay ra khỏi lá.
Từ không khí vào lá
Từ lá ra ngoài
Đủ ánh sáng và đủ nước: hai tế bào hạt đậu trương nước, khí khổng mở rộng. Quang hợp mạnh hơn hô hấp nên CO₂ khuếch tán vào lá, O₂ khuếch tán ra ngoài; hơi nước thoát ra nhiều.
Mô hình đơn giản để học tập: các khí đi qua khí khổng theo cơ chế khuếch tán, từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Các chất khí đi vào và đi ra khỏi cơ thể sinh vật theo cơ chế nào?
Bài 2
Ở thực vật, trao đổi khí diễn ra chủ yếu qua bộ phận nào?
Bài 3
Chọn tất cả các đặc điểm đúng về cấu tạo khí khổng.
Bài 4
Khí khổng mở khi nào?
Bài 5
Nối mỗi quá trình ở lá với khí đi vào lá qua khí khổng.
Bài 6
Nối mỗi loài động vật với cơ quan trao đổi khí của nó.
Bài 7
Sắp xếp các cơ quan theo đường đi của không khí khi hít vào ở người.
Bài 8
Tại phế nang ở phổi người, sự trao đổi khí diễn ra như thế nào?
Ghi nhớ
- Trao đổi khí là quá trình cơ thể lấy O₂ hoặc CO₂ từ môi trường và thải CO₂ hoặc O₂ ra môi trường, theo cơ chế khuếch tán.
- Trao đổi khí cung cấp O₂ cho hô hấp tế bào và thải CO₂ do hô hấp tế bào tạo ra.
- Thực vật trao đổi khí chủ yếu qua khí khổng: hai tế bào hạt đậu, giữa là khe khí khổng; khí khổng mở khi có ánh sáng và đủ nước.
- Quang hợp: CO₂ vào lá, O₂ ra; hô hấp: O₂ vào, CO₂ ra; hơi nước thoát ra qua khí khổng.
- Động vật trao đổi khí qua bề mặt cơ thể, hệ thống ống khí, mang hoặc phổi. Ở người: mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản, phổi; O₂ vào máu và CO₂ ra khỏi máu ở phế nang.