Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 28. Trao đổi khí ở sinh vật

Cây xanh không có mũi, cũng không có phổi, vậy cây lấy khí carbon dioxide để quang hợp và khí oxygen để hô hấp bằng cách nào? Còn con cá dưới nước, con châu chấu trên cỏ hay chính chúng ta thì lấy oxygen ở đâu và thải carbon dioxide ra sao? Mọi sinh vật đều phải liên tục trao đổi khí với môi trường để sống. Bài học này giúp em tìm hiểu những "cánh cửa" mà sinh vật dùng để trao đổi khí.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm trao đổi khí và cơ chế khuếch tán của các chất khí; mối quan hệ giữa trao đổi khí và hô hấp tế bào.
  • Mô tả được cấu tạo và chức năng của khí khổng; nêu được điều kiện khí khổng đóng mở và quá trình trao đổi khí ở lá.
  • Nêu được cơ quan trao đổi khí ở một số nhóm động vật; mô tả được đường đi của khí qua các cơ quan của hệ hô hấp ở người.

Khái quát về trao đổi khí

Định nghĩa · Trao đổi khí

Trao đổi khí là quá trình cơ thể lấy khí oxygen hoặc khí carbon dioxide từ môi trường vào cơ thể, đồng thời thải khí carbon dioxide hoặc khí oxygen ra môi trường.

Các chất khí đi vào và đi ra khỏi cơ thể theo cơ chế khuếch tán: khí di chuyển từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp hơn. Ví dụ, ở phổi, nồng độ oxygen trong phế nang cao hơn trong máu nên oxygen khuếch tán từ phế nang vào máu.

Định lí · Trao đổi khí và hô hấp tế bào

Trao đổi khí cung cấp khí oxygen cho hô hấp tế bào và thải khí carbon dioxide do hô hấp tế bào tạo ra ra khỏi cơ thể. Sản phẩm của quá trình này là nguyên liệu của quá trình kia, nên hai quá trình liên quan chặt chẽ với nhau.

Trao đổi khí ở thực vật

Ở thực vật, trao đổi khí diễn ra chủ yếu qua khí khổng ở lá. Khí khổng có nhiều ở lớp biểu bì lá, nhất là ở mặt dưới lá.

Định nghĩa · Cấu tạo khí khổng

Mỗi khí khổng gồm hai tế bào hình hạt đậu áp sát vào nhau, ở giữa là khe khí khổng. Thành ngoài của tế bào hạt đậu mỏng, thành trong (sát khe) dày. Tế bào hạt đậu chứa nhiều lục lạp.
Các khí đi qua khí khổng
Quá trìnhKhí đi vào láKhí đi ra khỏi láThời gian
Quang hợpCarbon dioxideOxygenChỉ khi có ánh sáng
Hô hấpOxygenCarbon dioxideCả ngày lẫn đêm
Thoát hơi nướcKhôngHơi nướcChủ yếu khi khí khổng mở

Định lí · Sự đóng mở của khí khổng

Khí khổng mở khi có ánh sáng và cây được cung cấp đủ nước: hai tế bào hạt đậu trương nước, thành mỏng phía ngoài giãn nhiều hơn thành dày phía trong nên hai tế bào cong ra, khe khí khổng mở. Khi thiếu nước, tế bào hạt đậu mất nước, xẹp lại, khe khí khổng khép. Trong ngày, độ mở của khí khổng tăng dần từ sáng đến trưa, sau đó giảm dần và nhỏ nhất vào buổi tối.

Ban ngày, khi có đủ ánh sáng, quang hợp diễn ra mạnh hơn hô hấp nên lá lấy vào khí carbon dioxide và thải ra khí oxygen. Ban đêm, lá không quang hợp mà chỉ hô hấp nên lấy vào khí oxygen và thải ra khí carbon dioxide. Ở phần khám phá, em hãy thay đổi ánh sáng và lượng nước để thấy khí khổng đóng mở và các khí đi qua nó thay đổi ra sao.

Trao đổi khí ở động vật

Cơ quan trao đổi khí ở một số nhóm động vật
Nhóm động vậtCơ quan trao đổi khí
Động vật đơn bào, một số động vật đa bào (ruột khoang, giun tròn, giun dẹp, giun đất)Bề mặt cơ thể
Côn trùng (châu chấu, ruồi, ...)Hệ thống ống khí
Động vật sống dưới nước (cá, tôm, cua, trai, ...)Mang
Bò sát, chim, thúPhổi

Ở người, không khí đi vào và ra khỏi phổi qua đường dẫn khí theo thứ tự: khoang mũi, họng (hầu), thanh quản, khí quản, phế quản, đến phổi. Phổi có rất nhiều phế nang, bao quanh mỗi phế nang là mạng lưới mao mạch dày đặc.

  1. Khi hít vào, không khí giàu oxygen theo đường dẫn khí vào đến phế nang. Oxygen khuếch tán từ phế nang vào máu, được máu vận chuyển đến các tế bào để hô hấp.
  2. Khí carbon dioxide do tế bào tạo ra khuếch tán vào máu và được máu đưa về phổi.
  3. Tại phổi, carbon dioxide khuếch tán từ máu vào phế nang rồi theo đường dẫn khí ra ngoài khi thở ra.

Xếp mỗi loài động vật vào cơ quan trao đổi khí của nó để tự kiểm tra:

Thẻ chưa xếp (12)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/12 thẻ

Khám phá

Khí khổng đóng mở

Bấm một thời điểm trong ngày hoặc kéo thanh trượt ánh sáng, rồi chọn cây đủ nước hay thiếu nước. Quan sát khe khí khổng giữa hai tế bào hạt đậu mở rộng hay khép lại, và các thanh cho biết khí CO₂, O₂ và hơi nước đi vào lá hay ra khỏi lá.

80 %
Nước trong cây
khe khí khổng mở 100%tế bàohạt đậu

Từ không khí vào lá

CO₂

Từ lá ra ngoài

O₂
Hơi nước

Đủ ánh sáng và đủ nước: hai tế bào hạt đậu trương nước, khí khổng mở rộng. Quang hợp mạnh hơn hô hấp nên CO₂ khuếch tán vào lá, O₂ khuếch tán ra ngoài; hơi nước thoát ra nhiều.

Mô hình đơn giản để học tập: các khí đi qua khí khổng theo cơ chế khuếch tán, từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao vào buổi trưa nắng gắt của những ngày hạn hán, khí khổng của nhiều cây khép lại? Điều đó ảnh hưởng thế nào đến quang hợp?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bạn nói: "Ban ngày cây chỉ quang hợp, ban đêm cây mới hô hấp." Em hãy chỉ ra chỗ sai và giải thích sự trao đổi khí ở lá vào ban ngày và ban đêm.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Các chất khí đi vào và đi ra khỏi cơ thể sinh vật theo cơ chế nào?

Bài 2

Ở thực vật, trao đổi khí diễn ra chủ yếu qua bộ phận nào?

Bài 3

Chọn tất cả các đặc điểm đúng về cấu tạo khí khổng.

Bài 4

Khí khổng mở khi nào?

Bài 5

Nối mỗi quá trình ở lá với khí đi vào lá qua khí khổng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Nối mỗi loài động vật với cơ quan trao đổi khí của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Sắp xếp các cơ quan theo đường đi của không khí khi hít vào ở người.

  1. Vị trí 1: Khí quản
  2. Vị trí 2: Khoang mũi
  3. Vị trí 3: Phổi (phế nang)
  4. Vị trí 4: Thanh quản
  5. Vị trí 5: Phế quản
  6. Vị trí 6: Họng

Bài 8

Tại phế nang ở phổi người, sự trao đổi khí diễn ra như thế nào?

Ghi nhớ

  • Trao đổi khí là quá trình cơ thể lấy O₂ hoặc CO₂ từ môi trường và thải CO₂ hoặc O₂ ra môi trường, theo cơ chế khuếch tán.
  • Trao đổi khí cung cấp O₂ cho hô hấp tế bào và thải CO₂ do hô hấp tế bào tạo ra.
  • Thực vật trao đổi khí chủ yếu qua khí khổng: hai tế bào hạt đậu, giữa là khe khí khổng; khí khổng mở khi có ánh sáng và đủ nước.
  • Quang hợp: CO₂ vào lá, O₂ ra; hô hấp: O₂ vào, CO₂ ra; hơi nước thoát ra qua khí khổng.
  • Động vật trao đổi khí qua bề mặt cơ thể, hệ thống ống khí, mang hoặc phổi. Ở người: mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản, phổi; O₂ vào máu và CO₂ ra khỏi máu ở phế nang.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ