Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 29. Vai trò của nước và chất dinh dưỡng đối với sinh vật

Một cây cổ thụ cao hàng chục mét lớn lên từ một hạt nhỏ xíu; em cũng lớn lên từ một tế bào. Để làm được điều đó, cơ thể phải lấy vào thật nhiều nước và chất dinh dưỡng từ môi trường. Vì sao nước lại quan trọng đến mức thiếu nước vài ngày con người đã có thể tử vong? Bí mật nằm ở cấu tạo rất đặc biệt của phân tử nước. Bài học này cũng cho em biết các chất dinh dưỡng giúp cơ thể sinh vật như thế nào.

Em sẽ học được

  • Nêu được thành phần hoá học và cấu trúc của phân tử nước; giải thích được vì sao phân tử nước có tính phân cực và vì sao nước là dung môi hoà tan nhiều chất.
  • Nêu được vai trò của nước đối với sinh vật.
  • Nêu được khái niệm chất dinh dưỡng và vai trò của chất dinh dưỡng đối với cơ thể sinh vật.

Thành phần, cấu trúc và tính chất của nước

Phân tử nước (H₂O) được cấu tạo từ một nguyên tử oxygen liên kết với hai nguyên tử hydrogen bằng liên kết cộng hoá trị. Hai liên kết không nằm trên một đường thẳng mà tạo với nhau một góc khoảng 104,5°, nên phân tử nước có dạng gấp khúc.

Định nghĩa · Tính phân cực của phân tử nước

Trong mỗi liên kết, cặp electron dùng chung bị lệch về phía nguyên tử oxygen. Vì vậy đầu oxygen của phân tử nước mang một phần điện tích âm (δ⁻), còn hai đầu hydrogen mang một phần điện tích dương (δ⁺). Ta nói phân tử nước có tính phân cực.

Nhờ tính phân cực, đầu δ⁺ (hydrogen) của phân tử nước này hút đầu δ⁻ (oxygen) của phân tử nước bên cạnh, tạo thành liên kết hydrogen. Nhấn vào các số trên hình để tìm hiểu từng bộ phận:

Chế độ
123456

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Định lí · Nước là dung môi hoà tan nhiều chất

Các phân tử nước cũng hút được các chất có cực hoặc tích điện. Ví dụ, khi cho muối ăn vào nước, đầu δ⁻ của các phân tử nước hút ion Na⁺, đầu δ⁺ hút ion Cl⁻, kéo các ion tách ra và bao quanh chúng: muối tan. Đường cũng tan tốt trong nước. Ngược lại, dầu ăn không phân cực nên nước không hút được, dầu không tan mà nổi thành lớp riêng.

Vai trò của nước đối với sinh vật

  • Nước là thành phần chủ yếu tham gia cấu tạo nên tế bào và cơ thể sinh vật (ở người, nước chiếm khoảng 60% đến 70% khối lượng cơ thể).
  • Nước là dung môi hoà tan nhiều chất cần thiết cho cơ thể.
  • Nước là môi trường và là nguyên liệu của nhiều quá trình sống, như quang hợp, tiêu hoá, hấp thụ chất dinh dưỡng.
  • Nước tham gia vận chuyển các chất trong cơ thể (máu, nước tiểu, mồ hôi, nhựa cây đều chứa phần lớn là nước).
  • Nước góp phần điều hoà thân nhiệt: thoát hơi nước ở lá giúp hạ nhiệt độ lá, toát mồ hôi giúp cơ thể người mát hơn.

Lưu ý · Khi cơ thể thiếu nước

Thiếu nước, các hoạt động sống bị rối loạn: cây bị héo, sinh trưởng kém, có thể chết; người mệt mỏi, khát, da khô, nếu mất nhiều nước (do sốt cao, nôn, tiêu chảy) có thể nguy hiểm đến tính mạng. Khi bị mất nước cần uống nhiều nước, uống dung dịch oresol theo hướng dẫn, ăn thức ăn lỏng, hoặc truyền dịch theo chỉ định của bác sĩ.

Vai trò của chất dinh dưỡng đối với sinh vật

Định nghĩa · Chất dinh dưỡng

Chất dinh dưỡng là các chất hay hợp chất hoá học có trong thức ăn (hoặc trong môi trường) mà cơ thể sinh vật lấy vào và sử dụng làm nguyên liệu cấu tạo cơ thể, cung cấp năng lượng cho các hoạt động sống, và điều hoà các hoạt động sống.

Ở thực vật, rễ hấp thụ nước và các chất khoáng hoà tan từ đất. Các nguyên tố đa lượng (như C, H, O, N, P, K) cây cần với lượng lớn, tham gia cấu tạo nên các chất hữu cơ như protein, diệp lục. Các nguyên tố vi lượng (như Fe, Cu, Zn, Mn) cây cần rất ít nhưng không thể thiếu, chủ yếu tham gia điều hoà các hoạt động sống. Thiếu hay thừa chất dinh dưỡng, cây có biểu hiện bất thường: ví dụ thiếu nitrogen, cây sinh trưởng kém, lá nhỏ, lá non màu xanh nhạt, lá già vàng úa và rụng sớm.

Một số chất dinh dưỡng chủ yếu ở người và động vật
Chất dinh dưỡngVai trò chínhNguồn thực phẩm
Carbohydrate (tinh bột, đường)Cung cấp năng lượng chủ yếu cho các hoạt động sống; tham gia cấu tạo tế bàoGạo, ngô, khoai, sắn, bánh mì, mía
Protein (chất đạm)Nguyên liệu cấu tạo tế bào và cơ thể; tham gia điều hoà các hoạt động sống; có thể cung cấp năng lượngThịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu
Lipid (chất béo)Dự trữ và cung cấp năng lượng; cấu tạo màng tế bào; hoà tan một số vitamin (A, D, E, K)Mỡ động vật, dầu thực vật, bơ, lạc, vừng
VitaminCần lượng nhỏ, điều hoà các hoạt động sống của cơ thểRau xanh, quả chín, gan, trứng, sữa
Chất khoángTham gia cấu tạo cơ thể (calcium trong xương, răng; sắt trong hồng cầu) và điều hoà hoạt động sốngSữa, tôm, cua, cá, rau xanh, muối iodine

Ghi chú · Vận dụng

Mỗi loài cây cần các chất dinh dưỡng khác nhau, nên người nông dân bón phân hợp lí và luân canh (thay đổi loại cây trồng trên cùng một thửa ruộng qua các vụ) để đất không bị cạn kiệt một loại chất dinh dưỡng. Con người cần ăn uống đủ chất, đa dạng thức ăn và uống đủ nước mỗi ngày.

Khám phá

Mô hình phân tử nước phân cực

Kéo các phân tử nước (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên); dùng nút xoay hoặc phím R để quay phân tử. Đưa đầu H (δ+) của một phân tử lại gần đầu O (δ−) của phân tử khác để thấy liên kết hydrogen. Chọn "Muối ăn" và xếp các phân tử nước quanh ion Na⁺, Cl⁻; chọn "Dầu ăn" để thấy nước không hút được dầu.

Cho thêm vào nước
Oδ−Hδ+Hδ+Oδ−Hδ+Hδ+Oδ−Hδ+Hδ+Oδ−Hδ+Hδ+Oδ−Hδ+Hδ+
Đang chọn: Phân tử nước 1

Kéo đầu H (δ+) của một phân tử nước lại gần đầu O (δ−) của phân tử khác để thấy chúng hút nhau.

Đường nét đứt xanh: liên kết hydrogen giữa hai phân tử nước. Đường nét đứt tím: lực hút giữa phân tử nước và ion.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao muối ăn tan được trong nước còn dầu ăn thì không?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Em hãy đề xuất một thí nghiệm chứng minh nếu thiếu nước lâu ngày, cây sẽ bị héo, giảm sức sống và có thể chết.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Phân tử nước được cấu tạo như thế nào?

Bài 2

Tính phân cực của phân tử nước thể hiện ở điểm nào?

Bài 3

Chọn tất cả các chất tan tốt trong nước.

Bài 4

Khi muối ăn tan trong nước, đầu nào của phân tử nước hướng về phía ion Na⁺?

Bài 5

Chọn tất cả các vai trò của nước đối với sinh vật.

Bài 6

Nối mỗi chất dinh dưỡng với vai trò chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Vì sao khi bị sốt cao, nôn hoặc tiêu chảy, người bệnh cần được bù nước?

Bài 8

Vì sao người nông dân thường luân canh, trồng các loại cây khác nhau trên cùng một thửa ruộng qua các vụ?

Ghi nhớ

  • Phân tử nước gồm một nguyên tử O liên kết cộng hoá trị với hai nguyên tử H; đầu O mang một phần điện tích âm, đầu H mang một phần điện tích dương: nước có tính phân cực.
  • Nhờ tính phân cực, các phân tử nước liên kết với nhau (liên kết hydrogen) và hút được các chất có cực, tích điện nên nước là dung môi hoà tan nhiều chất.
  • Nước cấu tạo tế bào, là dung môi, nguyên liệu và môi trường của các quá trình sống, vận chuyển các chất, điều hoà thân nhiệt.
  • Chất dinh dưỡng được cơ thể dùng làm nguyên liệu cấu tạo, cung cấp năng lượng và điều hoà hoạt động sống: carbohydrate, protein, lipid, vitamin, chất khoáng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ