Chương VII · Lý thuyết
Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Một cây xoài cao vài mét, một cây dừa cao hơn chục mét: nước từ đất làm sao leo lên được tận ngọn mà cây không có tim để bơm? Còn đường do lá tạo ra làm sao đến được quả, củ nằm ở xa? Trong cây có những "đường ống" riêng cho từng dòng chất, và chiếc lá chính là nơi tạo ra lực kéo dòng nước đi lên. Bài học này sẽ theo chân một giọt nước từ đất, qua rễ, thân, đến lá rồi bay vào không khí.
Em sẽ học được
- Mô tả được quá trình hấp thụ nước và chất khoáng ở rễ: con đường từ đất vào lông hút, qua vỏ rễ đến mạch gỗ.
- Trình bày được sự vận chuyển các chất trong mạch gỗ (nước, chất khoáng) và mạch rây (chất hữu cơ).
- Nêu được thoát hơi nước ở lá diễn ra chủ yếu qua khí khổng và vai trò của thoát hơi nước; nêu được các yếu tố ảnh hưởng và vận dụng vào việc tưới nước, bón phân hợp lí.
Hấp thụ nước và chất khoáng ở rễ
Phần lớn thực vật hấp thụ nước và chất khoáng hoà tan từ đất chủ yếu nhờ các tế bào lông hút ở rễ. Mỗi lông hút là một tế bào biểu bì kéo dài, len lỏi vào các khe đất; rất nhiều lông hút làm tăng diện tích tiếp xúc với đất. Bộ rễ càng phát triển thì cây hấp thụ nước và chất khoáng càng hiệu quả.
Định lí · Con đường của nước và chất khoáng ở rễ
Ghi chú · Chất khoáng phải hoà tan trong nước
Vận chuyển các chất trong thân
| Đặc điểm | Mạch gỗ | Mạch rây |
|---|---|---|
| Chất vận chuyển | Nước và chất khoáng hoà tan | Chủ yếu là chất hữu cơ (đường) |
| Nguồn gốc của chất | Được rễ hấp thụ từ đất | Được tổng hợp ở lá qua quang hợp |
| Chiều vận chuyển | Từ rễ lên thân, lá (dòng đi lên) | Từ lá đến các cơ quan sử dụng hoặc dự trữ như hạt, củ, quả, rễ (chủ yếu là dòng đi xuống) |
Nhờ hai hệ thống mạch, nước và chất khoáng đến được mọi bộ phận trên mặt đất để lá quang hợp, còn chất hữu cơ do lá tạo ra được đưa đến nuôi các bộ phận của cây và tích luỹ trong hạt, củ, quả.
Thoát hơi nước ở lá
Phần lớn lượng nước cây hút vào không được giữ lại mà thoát ra ngoài dưới dạng hơi nước, chủ yếu qua khí khổng ở lá. Khí khổng mở khi tế bào hạt đậu đủ nước và khi có ánh sáng; khi thiếu nước (khô hạn, đất mặn) khí khổng khép lại để giữ nước, và khi chuyển từ sáng vào tối khí khổng cũng đóng lại.
Định lí · Vai trò của thoát hơi nước
Các yếu tố ảnh hưởng và vận dụng
| Yếu tố | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Độ ẩm của đất | Đất đủ ẩm giúp rễ hút được nước và chất khoáng hoà tan; đất khô hạn làm cây thiếu nước, héo |
| Khí oxygen trong đất | Đất tơi xốp, thoáng khí giúp rễ hô hấp tốt, hút nước và khoáng mạnh; đất ngập úng, bí chặt thiếu oxygen làm rễ hút kém, có thể bị thối |
| Ánh sáng | Chủ yếu ảnh hưởng đến thoát hơi nước ở lá thông qua sự mở khí khổng |
| Nhiệt độ | Ảnh hưởng đến sự hấp thụ nước ở rễ, sự vận chuyển các chất trong thân và thoát hơi nước ở lá |
| Độ ẩm không khí | Độ ẩm không khí càng thấp thì thoát hơi nước càng mạnh |
Ghi chú · Tưới nước và bón phân hợp lí
Ở phần khám phá, em hãy thay đổi độ ẩm không khí, ánh sáng và tình trạng đất, quan sát các giọt nước đi từ lông hút qua mạch gỗ lên lá và các hạt đường đi trong mạch rây.
Khám phá
Dòng nước trong cây
Kéo thanh độ ẩm không khí, chọn ban ngày hay ban đêm và tình trạng đất. Các chấm xanh là nước đi từ lông hút qua vỏ rễ, mạch gỗ lên lá rồi thoát ra qua khí khổng; các ô cam là chất hữu cơ đi trong mạch rây từ lá xuống. Quan sát tốc độ dòng nước, độ mở khí khổng và lá có bị héo không.
Hút nước ở rễ: 50%
Thoát hơi nước ở lá: 50%
Chất hữu cơ trong mạch rây: 90%
Có ánh sáng, đủ nước: khí khổng mở, lá thoát hơi nước tạo lực kéo nước và chất khoáng từ rễ lên lá qua mạch gỗ; chất hữu cơ do lá tạo ra theo mạch rây đi đến các cơ quan khác.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Phần lớn thực vật hấp thụ nước và chất khoáng chủ yếu nhờ bộ phận nào?
Bài 2
Sắp xếp con đường đi của nước từ đất vào cây.
Bài 3
Nối mỗi loại mạch với chất mà nó vận chuyển chủ yếu.
Bài 4
Chiều vận chuyển các chất trong mạch rây là:
Bài 5
Chọn tất cả các vai trò của thoát hơi nước ở lá.
Bài 6
Khi độ ẩm không khí giảm (không khí khô hơn), thoát hơi nước ở lá thay đổi thế nào?
Bài 7
Vì sao cây trồng ở đất bị ngập úng lâu ngày thường bị héo, dù xung quanh rễ rất nhiều nước?
Bài 8
Rau cải, rau muống (rau ăn thân, lá) cần được bón nhiều loại phân nào?
Bài 9
Thoát hơi nước ở lá diễn ra chủ yếu qua bộ phận nào? (Viết tên bộ phận.)
Ghi nhớ
- Rễ hấp thụ nước và chất khoáng hoà tan chủ yếu qua lông hút: đất → lông hút → vỏ rễ → mạch gỗ.
- Mạch gỗ vận chuyển nước và chất khoáng từ rễ lên thân, lá; mạch rây vận chuyển chất hữu cơ từ lá đến các cơ quan.
- Thoát hơi nước diễn ra chủ yếu qua khí khổng, tạo lực kéo nước lên, giúp CO₂ vào lá và hạ nhiệt độ lá.
- Độ ẩm đất, oxygen trong đất, ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm không khí ảnh hưởng đến trao đổi nước và chất dinh dưỡng; cần tưới nước, bón phân hợp lí.