Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật

Một cây xoài cao vài mét, một cây dừa cao hơn chục mét: nước từ đất làm sao leo lên được tận ngọn mà cây không có tim để bơm? Còn đường do lá tạo ra làm sao đến được quả, củ nằm ở xa? Trong cây có những "đường ống" riêng cho từng dòng chất, và chiếc lá chính là nơi tạo ra lực kéo dòng nước đi lên. Bài học này sẽ theo chân một giọt nước từ đất, qua rễ, thân, đến lá rồi bay vào không khí.

Em sẽ học được

  • Mô tả được quá trình hấp thụ nước và chất khoáng ở rễ: con đường từ đất vào lông hút, qua vỏ rễ đến mạch gỗ.
  • Trình bày được sự vận chuyển các chất trong mạch gỗ (nước, chất khoáng) và mạch rây (chất hữu cơ).
  • Nêu được thoát hơi nước ở lá diễn ra chủ yếu qua khí khổng và vai trò của thoát hơi nước; nêu được các yếu tố ảnh hưởng và vận dụng vào việc tưới nước, bón phân hợp lí.

Hấp thụ nước và chất khoáng ở rễ

Phần lớn thực vật hấp thụ nước và chất khoáng hoà tan từ đất chủ yếu nhờ các tế bào lông hút ở rễ. Mỗi lông hút là một tế bào biểu bì kéo dài, len lỏi vào các khe đất; rất nhiều lông hút làm tăng diện tích tiếp xúc với đất. Bộ rễ càng phát triển thì cây hấp thụ nước và chất khoáng càng hiệu quả.

Định lí · Con đường của nước và chất khoáng ở rễ

Nước và chất khoáng hoà tan trong đất → tế bào lông hút → các tế bào vỏ rễ → mạch gỗ của rễ → mạch gỗ của thân, lá.

Ghi chú · Chất khoáng phải hoà tan trong nước

Cây chỉ hấp thụ được chất khoáng ở dạng hoà tan trong nước. Vì vậy, sau khi bón phân cần tưới nước, và đất phải đủ ẩm thì rễ mới hút được chất khoáng.

Vận chuyển các chất trong thân

So sánh mạch gỗ và mạch rây
Đặc điểmMạch gỗMạch rây
Chất vận chuyểnNước và chất khoáng hoà tanChủ yếu là chất hữu cơ (đường)
Nguồn gốc của chấtĐược rễ hấp thụ từ đấtĐược tổng hợp ở lá qua quang hợp
Chiều vận chuyểnTừ rễ lên thân, lá (dòng đi lên)Từ lá đến các cơ quan sử dụng hoặc dự trữ như hạt, củ, quả, rễ (chủ yếu là dòng đi xuống)

Nhờ hai hệ thống mạch, nước và chất khoáng đến được mọi bộ phận trên mặt đất để lá quang hợp, còn chất hữu cơ do lá tạo ra được đưa đến nuôi các bộ phận của cây và tích luỹ trong hạt, củ, quả.

Thoát hơi nước ở lá

Phần lớn lượng nước cây hút vào không được giữ lại mà thoát ra ngoài dưới dạng hơi nước, chủ yếu qua khí khổng ở lá. Khí khổng mở khi tế bào hạt đậu đủ nước và khi có ánh sáng; khi thiếu nước (khô hạn, đất mặn) khí khổng khép lại để giữ nước, và khi chuyển từ sáng vào tối khí khổng cũng đóng lại.

Định lí · Vai trò của thoát hơi nước

Thoát hơi nước tạo ra lực hút ở lá, kéo dòng nước và chất khoáng từ rễ đi lên lá và các bộ phận trên mặt đất. Khi thoát hơi nước, khí khổng mở cho khí carbon dioxide đi vào lá cung cấp cho quang hợp và khí oxygen đi ra. Hơi nước thoát ra mang theo nhiệt, giúp hạ nhiệt độ của lá trong những ngày nắng nóng.

Các yếu tố ảnh hưởng và vận dụng

Một số yếu tố ảnh hưởng đến trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Yếu tốẢnh hưởng
Độ ẩm của đấtĐất đủ ẩm giúp rễ hút được nước và chất khoáng hoà tan; đất khô hạn làm cây thiếu nước, héo
Khí oxygen trong đấtĐất tơi xốp, thoáng khí giúp rễ hô hấp tốt, hút nước và khoáng mạnh; đất ngập úng, bí chặt thiếu oxygen làm rễ hút kém, có thể bị thối
Ánh sángChủ yếu ảnh hưởng đến thoát hơi nước ở lá thông qua sự mở khí khổng
Nhiệt độẢnh hưởng đến sự hấp thụ nước ở rễ, sự vận chuyển các chất trong thân và thoát hơi nước ở lá
Độ ẩm không khíĐộ ẩm không khí càng thấp thì thoát hơi nước càng mạnh

Ghi chú · Tưới nước và bón phân hợp lí

Cần tưới nước, bón phân hợp lí: đúng lúc, đủ lượng, phù hợp với nhu cầu của từng loài cây, từng giai đoạn phát triển và điều kiện thời tiết. Ví dụ, rau ăn thân, lá (rau cải, rau muống) cần nhiều phân đạm (nitrogen); những ngày hanh khô, gió mạnh, cây thoát hơi nước nhiều nên cần tưới thêm nước. Tránh tưới quá nhiều gây ngập úng, và làm đất tơi xốp cho rễ thoáng khí.

Ở phần khám phá, em hãy thay đổi độ ẩm không khí, ánh sáng và tình trạng đất, quan sát các giọt nước đi từ lông hút qua mạch gỗ lên lá và các hạt đường đi trong mạch rây.

Khám phá

Dòng nước trong cây

Kéo thanh độ ẩm không khí, chọn ban ngày hay ban đêm và tình trạng đất. Các chấm xanh là nước đi từ lông hút qua vỏ rễ, mạch gỗ lên lá rồi thoát ra qua khí khổng; các ô cam là chất hữu cơ đi trong mạch rây từ lá xuống. Quan sát tốc độ dòng nước, độ mở khí khổng và lá có bị héo không.

60 %
Ánh sáng
Đất trồng
lông hútvỏ rễmạch gỗmạch râylákhí khổnghơi nước

Hút nước ở rễ: 50%

Thoát hơi nước ở lá: 50%

Chất hữu cơ trong mạch rây: 90%

Có ánh sáng, đủ nước: khí khổng mở, lá thoát hơi nước tạo lực kéo nước và chất khoáng từ rễ lên lá qua mạch gỗ; chất hữu cơ do lá tạo ra theo mạch rây đi đến các cơ quan khác.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao sau khi bón phân cho cây, người ta thường tưới nước ngay? Nếu bón quá nhiều phân mà không tưới thì có thể xảy ra điều gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ngày hè nắng nóng, hanh khô, gió mạnh, vì sao cây cần được tưới nhiều nước hơn ngày mát, trời ẩm? Nên tưới vào lúc nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Phần lớn thực vật hấp thụ nước và chất khoáng chủ yếu nhờ bộ phận nào?

Bài 2

Sắp xếp con đường đi của nước từ đất vào cây.

  1. Vị trí 1: Mạch gỗ của rễ
  2. Vị trí 2: Đất
  3. Vị trí 3: Các tế bào vỏ rễ
  4. Vị trí 4: Tế bào lông hút
  5. Vị trí 5: Mạch gỗ của thân, lá

Bài 3

Nối mỗi loại mạch với chất mà nó vận chuyển chủ yếu.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Chiều vận chuyển các chất trong mạch rây là:

Bài 5

Chọn tất cả các vai trò của thoát hơi nước ở lá.

Bài 6

Khi độ ẩm không khí giảm (không khí khô hơn), thoát hơi nước ở lá thay đổi thế nào?

Bài 7

Vì sao cây trồng ở đất bị ngập úng lâu ngày thường bị héo, dù xung quanh rễ rất nhiều nước?

Bài 8

Rau cải, rau muống (rau ăn thân, lá) cần được bón nhiều loại phân nào?

Bài 9

Thoát hơi nước ở lá diễn ra chủ yếu qua bộ phận nào? (Viết tên bộ phận.)

Ghi nhớ

  • Rễ hấp thụ nước và chất khoáng hoà tan chủ yếu qua lông hút: đất → lông hút → vỏ rễ → mạch gỗ.
  • Mạch gỗ vận chuyển nước và chất khoáng từ rễ lên thân, lá; mạch rây vận chuyển chất hữu cơ từ lá đến các cơ quan.
  • Thoát hơi nước diễn ra chủ yếu qua khí khổng, tạo lực kéo nước lên, giúp CO₂ vào lá và hạ nhiệt độ lá.
  • Độ ẩm đất, oxygen trong đất, ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm không khí ảnh hưởng đến trao đổi nước và chất dinh dưỡng; cần tưới nước, bón phân hợp lí.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ