Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 31. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở động vật

Em vừa ăn một miếng bánh mì kẹp trứng. Vài giờ sau, tinh bột trong bánh đã thành đường glucose trong máu, đang được đưa tới từng tế bào cơ của em. Miếng bánh đã đi qua những đâu, bị biến đổi thế nào, và máu đã chở chất dinh dưỡng đi bằng con đường nào? Cơ thể em lại mất nước liên tục qua nước tiểu, mồ hôi, hơi thở: mỗi ngày em cần bao nhiêu nước để bù lại?

Em sẽ học được

  • Mô tả được con đường thu nhận và tiêu hoá thức ăn trong ống tiêu hoá ở động vật (lấy ví dụ ở người).
  • Trình bày được nhu cầu sử dụng nước và con đường trao đổi nước ở động vật; tính được nhu cầu nước mỗi ngày của bản thân.
  • Mô tả được quá trình vận chuyển các chất ở động vật thông qua hệ tuần hoàn (vòng tuần hoàn lớn và vòng tuần hoàn nhỏ ở người).
  • Vận dụng hiểu biết về trao đổi chất ở động vật vào ăn uống hợp lí, vệ sinh và bù nước cho cơ thể.

Con đường thu nhận và tiêu hoá thức ăn

Động vật lấy thức ăn từ môi trường qua hoạt động ăn. Thức ăn chứa các chất phức tạp (tinh bột, protein, lipid) mà tế bào không dùng trực tiếp được. Tiêu hoá là quá trình biến đổi các chất phức tạp trong thức ăn thành chất đơn giản để cơ thể hấp thụ; chất không được hấp thụ bị thải ra ngoài.

Định nghĩa · Ống tiêu hoá ở người

Thức ăn đi theo con đường: khoang miệng → thực quản → dạ dày → ruột non → ruột già → hậu môn. Các tuyến tiêu hoá (tuyến nước bọt, tuyến vị, gan, tuỵ, tuyến ruột) tiết dịch tiêu hoá đổ vào ống tiêu hoá.
Sự biến đổi thức ăn trong ống tiêu hoá ở người
Cơ quanHoạt động chính
Khoang miệngRăng cắn, xé, nghiền nhỏ; lưỡi đảo trộn cho thức ăn thấm nước bọt. Enzyme trong nước bọt biến đổi một phần tinh bột thành đường.
Thực quảnCo bóp, đẩy viên thức ăn xuống dạ dày.
Dạ dàyCo bóp, nhào trộn thức ăn với dịch vị. Enzyme trong dịch vị biến đổi một phần protein thành các chuỗi ngắn hơn.
Ruột nonNhờ dịch tuỵ, dịch mật, dịch ruột, thức ăn được biến đổi hoàn toàn thành chất đơn giản: tinh bột thành glucose, protein thành amino acid, lipid thành glycerol và acid béo. Chất dinh dưỡng được hấp thụ qua thành ruột non vào máu.
Ruột giàHấp thụ phần lớn nước còn lại; chất không được tiêu hoá, hấp thụ (như chất xơ) tạo thành phân.
Hậu mônThải phân ra ngoài.

Ghi chú · Ruột non là nơi quan trọng nhất

Ở ruột non, thức ăn được biến đổi hoàn toàn thành chất đơn giản và phần lớn chất dinh dưỡng được hấp thụ. Thành ruột non có nhiều nếp gấp với vô số lông ruột nên diện tích hấp thụ rất lớn.

Nhu cầu sử dụng nước và con đường trao đổi nước

Nước là thành phần chủ yếu của cơ thể và cần cho mọi hoạt động sống. Nhu cầu nước khác nhau tuỳ loài, độ tuổi, mức độ hoạt động và điều kiện môi trường. Ví dụ, một con voi cần uống khoảng 160 đến 300 lít nước mỗi ngày, còn chuột nhảy ở sa mạc Bắc Mỹ hầu như không uống nước, chủ yếu lấy nước từ thức ăn (hạt) và từ quá trình chuyển hoá trong cơ thể.

Con đường trao đổi nước ở người
Lấy nước vàoThải nước ra
Uống nước, đồ uốngNước tiểu (thận lọc máu tạo thành nước tiểu)
Nước có trong thức ăn (rau, quả, canh...)Mồ hôi (qua da)
Nước tạo ra từ hô hấp tế bàoHơi thở, phân

Định lí · Nhu cầu nước ở tuổi vị thành niên

Theo khuyến nghị năm 2012 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, mỗi ngày trẻ vị thành niên cần khoảng 40 mL nước cho mỗi kilôgam khối lượng cơ thể: V=40·m (mL), với m là khối lượng cơ thể tính bằng kg.
40 kg

Nhu cầu nước mỗi ngày: 40 mL × 40 kg = 1 600 mL, tức khoảng 1,6 lít, bằng khoảng 6 cốc 250 mL. Khi trời nóng, vận động nhiều, sốt hay tiêu chảy thì cơ thể mất thêm nước nên cần bù thêm.

Lưu ý · Mất nước

Cơ thể mất nước liên tục nên phải bổ sung nước thường xuyên, không đợi khát mới uống. Khi trời nóng, vận động mạnh, sốt cao hay bị tiêu chảy, cơ thể mất nhiều nước và muối khoáng; cần uống thêm nước, khi tiêu chảy nên uống dung dịch oresol để bù nước và chất điện giải.

Vận chuyển các chất trong cơ thể động vật

Ở động vật đơn bào, các chất trao đổi trực tiếp qua bề mặt tế bào. Ở động vật đa bào có hệ tuần hoàn, máu được tim bơm đi trong hệ mạch, mang oxygen và chất dinh dưỡng đến các tế bào, đồng thời nhận carbon dioxide và chất thải từ tế bào để đưa đến phổi, thận, da thải ra ngoài.

Hệ tuần hoàn ở người gồm tim và hệ mạch (động mạch, mao mạch, tĩnh mạch), tạo thành hai vòng tuần hoàn:

Vòng tuần hoànĐường đi của máuVai trò
Vòng tuần hoàn nhỏMáu đỏ thẫm từ tâm thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi → tĩnh mạch phổi → tâm nhĩ trái (máu đỏ tươi)Đưa máu đến phổi để thải CO₂, nhận O₂; máu đỏ thẫm thành máu đỏ tươi
Vòng tuần hoàn lớnMáu đỏ tươi từ tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch các cơ quan → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải (máu đỏ thẫm)Đưa O₂ và chất dinh dưỡng đến các cơ quan, nhận CO₂ và chất thải mang về tim

Ghi chú · Chất dinh dưỡng đi đâu?

Chất dinh dưỡng hấp thụ ở ruột non vào máu, theo vòng tuần hoàn lớn đến từng tế bào. Tại tế bào, chất dinh dưỡng và oxygen được dùng cho hô hấp tế bào, tạo năng lượng và nguyên liệu xây dựng cơ thể.

Vận dụng vào thực tiễn

  • Ăn uống hợp lí: ăn đa dạng nhiều loại thức ăn, đủ chất (tinh bột, protein, lipid, vitamin, chất khoáng, chất xơ) và đủ nước; không ăn quá nhiều đường, chất béo. Thiếu hay thừa chất dinh dưỡng đều làm cơ thể hoạt động không bình thường (suy dinh dưỡng, béo phì...).
  • Vệ sinh ăn uống: ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn; không ăn thức ăn ôi thiu vì vi khuẩn, nấm và trứng giun sán có thể gây hại cho hệ tiêu hoá.
  • Ăn chậm, nhai kĩ giúp thức ăn được nghiền nhỏ, thấm đều dịch tiêu hoá, tiêu hoá tốt hơn; vệ sinh răng miệng sau khi ăn, hạn chế đồ ngọt để phòng sâu răng.

Khám phá

Theo dõi miếng bánh mì qua ống tiêu hoá

Ở chế độ "Theo dõi miếng ăn", bấm "Đi tiếp" hoặc chạm vào từng cơ quan để xem miếng ăn bị biến đổi cơ học, hoá học thế nào và chất nào đã vào máu. Chú ý lúc các chất màu cam (phức tạp) đổi thành màu xanh (đơn giản). Sau đó chuyển sang "Tìm cơ quan" và trả lời từng câu bằng cách chạm vào cơ quan đúng.

Chế độ
gantuỵkhoang miệngthực quảndạ dàyruột nonruột giàhậu môn

Bước 1/6: Khoang miệng

Biến đổi cơ học: Răng cắn, xé, nghiền nhỏ thức ăn; lưỡi đảo trộn cho thức ăn thấm đều nước bọt, tạo thành viên rồi nuốt.

Biến đổi hoá học: Enzyme trong nước bọt biến đổi một phần tinh bột thành đường.

Hấp thụ: Chưa hấp thụ chất dinh dưỡng.

Trong ống tiêu hoá

  • tinh bột: 5 phần
  • đường: 1 phần
  • protein: 4 phần
  • lipid: 2 phần
  • chất xơ: 2 phần
  • nước: 6 phần

Đã hấp thụ vào máu

  • chưa có

Miếng ăn gồm 20 phần. Màu cam: chất phức tạp; màu xanh: chất đơn giản cơ thể hấp thụ được.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Minh nặng 42 kg. Theo khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng, mỗi ngày Minh cần khoảng bao nhiêu mililít nước? Đổi ra lít.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mô tả con đường đi và sự biến đổi của tinh bột trong miếng bánh mì, từ khi vào miệng đến khi thành chất dinh dưỡng trong máu.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Glucose hấp thụ ở ruột non được đưa đến tế bào cơ ở chân như thế nào? Khí carbon dioxide do tế bào cơ tạo ra được thải ra ngoài theo con đường nào?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Sắp xếp các bộ phận của ống tiêu hoá ở người theo thứ tự thức ăn đi qua.

  1. Vị trí 1: Dạ dày
  2. Vị trí 2: Ruột già
  3. Vị trí 3: Khoang miệng
  4. Vị trí 4: Hậu môn
  5. Vị trí 5: Thực quản
  6. Vị trí 6: Ruột non

Bài 2

Chất dinh dưỡng được hấp thụ vào máu chủ yếu ở bộ phận nào?

Bài 3

Nối mỗi bộ phận với hoạt động chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Ở ruột non, tinh bột được biến đổi hoàn toàn thành chất đơn giản nào? (Viết tên chất.)

Bài 5

Theo khuyến nghị 40 mL nước cho mỗi kg khối lượng cơ thể mỗi ngày, một bạn nặng 45 kg cần khoảng bao nhiêu mililít nước mỗi ngày?

Đơn vị:mL

Bài 6

Bạn Lan nặng 38 kg. Mỗi ngày Lan cần khoảng bao nhiêu lít nước? (Viết số thập phân, dùng dấu phẩy.)

Đơn vị:lít

Bài 7

Chọn tất cả các con đường cơ thể người thải nước ra ngoài.

Bài 8

Vòng tuần hoàn nhỏ ở người có vai trò gì?

Bài 9

Trong vòng tuần hoàn lớn, máu đỏ tươi được bơm đi từ ngăn nào của tim?

Bài 10

Khi bị tiêu chảy nặng, việc nên làm ngay để tránh mất nước là gì?

Bài 11

Vì sao nên ăn đa dạng nhiều loại thức ăn thay vì chỉ ăn một loại?

Ghi nhớ

  • Thức ăn đi qua: khoang miệng → thực quản → dạ dày → ruột non → ruột già → hậu môn, được biến đổi cơ học và hoá học thành chất đơn giản.
  • Ruột non biến đổi hoàn toàn thức ăn (tinh bột → glucose, protein → amino acid, lipid → glycerol và acid béo) và hấp thụ chất dinh dưỡng vào máu; ruột già hấp thụ nước, tạo phân.
  • Động vật lấy nước qua uống và thức ăn, thải nước qua nước tiểu, mồ hôi, hơi thở, phân; trẻ vị thành niên cần khoảng 40 mL nước/kg cơ thể mỗi ngày.
  • Hệ tuần hoàn vận chuyển các chất: vòng tuần hoàn nhỏ đưa máu qua phổi trao đổi khí, vòng tuần hoàn lớn đưa O₂ và chất dinh dưỡng đến các cơ quan, mang CO₂ và chất thải về.