Chương VII · Lý thuyết
Bài 31. Hệ vận động ở người
Em cầm cốc nước lên miệng uống chỉ trong một giây, nhưng để làm được động tác đó, xương, khớp và hàng chục cơ phải phối hợp với nhau. Xương cứng như vậy làm sao cử động được? Cơ kéo xương bằng cách nào? Vì sao ngồi học sai tư thế lâu ngày có thể làm cột sống bị cong vẹo? Bài học này giúp em trả lời những câu hỏi đó.
Em sẽ học được
- Nêu được tên và vai trò của các bộ phận chính của hệ vận động; phân biệt được các loại khớp.
- Phân tích được sự phù hợp giữa cấu tạo và chức năng của hệ vận động; giải thích được cơ chế vận động nhờ cơ co, dãn kéo xương và nguyên tắc đòn bẩy.
- Nêu được một số bệnh, tật liên quan đến hệ vận động, biện pháp phòng tránh và ý nghĩa của việc tập thể dục, thể thao; biết cách sơ cứu khi bị gãy xương.
Cấu tạo và chức năng của hệ vận động
Hệ vận động gồm bộ xương và hệ cơ. Bộ xương người trưởng thành có khoảng 206 chiếc xương, chia thành ba phần: xương đầu, xương thân và xương chi (tay, chân). Cơ thể người có khoảng 600 cơ; cơ bám vào xương nhờ gân.
Định nghĩa · Thành phần hoá học của xương
| Loại khớp | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khớp động | Cử động dễ dàng, linh hoạt | Khớp khuỷu tay, khớp gối, khớp vai |
| Khớp bán động | Cử động hạn chế | Khớp giữa các đốt sống |
| Khớp bất động | Không cử động được | Khớp giữa các xương sọ |
Mỗi bắp cơ gồm nhiều bó cơ, mỗi bó cơ gồm nhiều sợi cơ (tế bào cơ). Tính chất của cơ là co và dãn.
- Bộ xương: làm khung định hình và nâng đỡ cơ thể, bảo vệ các nội quan (hộp sọ bảo vệ não, lồng ngực bảo vệ tim và phổi), là nơi bám của cơ.
- Khớp: nối các xương với nhau, giúp cơ thể cử động.
- Cơ: co, dãn kéo xương chuyển động, giúp cơ thể cử động và di chuyển.
Chạm vào các số trên bộ xương dưới đây để tìm hiểu tên và vai trò của từng xương, sau đó thử chế độ "Gọi tên":
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Xếp mỗi khớp vào đúng loại khớp:
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Cơ chế vận động
Khi cơ co, bắp cơ ngắn lại và to ra, kéo xương mà nó bám vào chuyển động quanh khớp. Cơ chỉ kéo được, không đẩy được, nên các cơ thường xếp thành từng cặp hoạt động đối kháng: cơ này co thì cơ kia dãn.
Định lí · Gập và duỗi cẳng tay
Nhiều xương và khớp hoạt động theo nguyên tắc đòn bẩy. Ở cẳng tay, điểm tựa là khớp khuỷu, lực do cơ hai đầu tạo ra đặt ở chỗ gân cơ bám vào xương cẳng tay, vật nặng đặt ở bàn tay. Điểm bám của cơ rất gần khớp nên chỉ cần cơ co ngắn một chút, bàn tay đã di chuyển được một quãng dài.
Bệnh về hệ vận động và cách bảo vệ
| Bệnh, tật | Biểu hiện | Nguyên nhân | Phòng tránh |
|---|---|---|---|
| Cong vẹo cột sống | Cột sống bị cong sang một bên, hoặc gù (cong ra sau), ưỡn (cong ra trước) quá mức | Ngồi học, làm việc sai tư thế trong thời gian dài; mang vác nặng một bên; chấn thương; còi xương | Ngồi đúng tư thế; bàn ghế phù hợp chiều cao; đeo cặp hai quai; tập thể dục vừa sức; ăn uống đủ chất |
| Loãng xương | Mật độ chất khoáng trong xương giảm, xương giòn, dễ gãy (hay gặp ở người cao tuổi) | Thiếu calcium, phosphorus; ít vận động | Tập luyện đều đặn; ăn đủ protein, calcium, vitamin D; tắm nắng hợp lí; hạn chế rượu, bia, cà phê |
Ghi chú · Lợi ích của tập thể dục, thể thao
- Sơ cứu khi gãy xương cẳng tay: đặt nhẹ cẳng tay bị thương sát thân; đặt hai nẹp (dài khoảng 30–40 cm) dọc hai bên cẳng tay từ khuỷu đến cổ tay, lót gạc hoặc vải sạch ở chỗ đầu xương; buộc cố định nẹp bằng băng; dùng khăn đeo đỡ cẳng tay vuông góc với cánh tay, treo trước ngực.
- Sơ cứu khi gãy xương chân: đặt người bị nạn nằm, chân duỗi thẳng; đặt nẹp ở mặt trong và mặt ngoài chân, lót gạc, buộc cố định phía trên và phía dưới chỗ gãy; rồi đưa đến cơ sở y tế.
Lưu ý
Khám phá
Cơ co, cơ dãn ở khuỷu tay
Kéo bàn tay, kéo thanh trượt hoặc bấm "Gập tay", "Duỗi tay". Quan sát cơ nào ngắn lại và phình to (co), cơ nào dài ra (dãn). Bấm "Xem đòn bẩy" để thấy điểm tựa, điểm đặt lực của cơ và vị trí vật nặng.
- Cơ hai đầu
- đứng yên
- Cơ ba đầu
- đứng yên
Kéo bàn tay hoặc thanh trượt để gập hay duỗi cẳng tay, rồi quan sát hai cơ.
Màu đỏ đậm: cơ đang co (ngắn lại, phình to); màu đỏ nhạt: cơ dãn. Hình vẽ sơ lược.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Bộ xương người trưởng thành có khoảng bao nhiêu chiếc xương?
Bài 2
Nối mỗi thành phần của xương với tính chất nó tạo ra cho xương.
Bài 3
Nối mỗi khớp với loại khớp của nó.
Bài 4
Khi duỗi cẳng tay, hai cơ ở cánh tay hoạt động như thế nào?
Bài 5
Trong đòn bẩy ở cẳng tay khi cầm vật nặng, điểm tựa là bộ phận nào?
Bài 6
Chọn tất cả các thói quen có thể gây cong vẹo cột sống ở học sinh.
Bài 7
Biện pháp nào giúp phòng tránh bệnh loãng xương?
Bài 8
Sắp xếp các bước sơ cứu khi bị gãy xương cẳng tay.
Ghi nhớ
- Hệ vận động gồm bộ xương (khoảng 206 xương: xương đầu, xương thân, xương chi) và hệ cơ (khoảng 600 cơ), nối với nhau qua khớp và gân.
- Xương gồm chất hữu cơ (mềm dẻo) và chất khoáng, chủ yếu calcium (cứng chắc). Khớp có ba loại: khớp động, khớp bán động, khớp bất động.
- Cơ co kéo xương chuyển động quanh khớp; các cơ hoạt động đối kháng (gập tay: cơ hai đầu co, cơ ba đầu dãn). Xương và khớp hoạt động theo nguyên tắc đòn bẩy.
- Ngồi đúng tư thế, ăn đủ chất (calcium, vitamin D), tập thể dục vừa sức giúp phòng cong vẹo cột sống và loãng xương. Khi gãy xương phải sơ cứu bằng nẹp rồi đưa đến cơ sở y tế.