Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 32. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở người

Mỗi ngày em ăn cơm, thịt, rau, uống sữa. Thế nhưng tế bào trong cơ thể không thể dùng trực tiếp miếng cơm hay miếng thịt. Thức ăn phải được biến đổi thành những chất thật đơn giản rồi mới vào máu đến với tế bào. Quá trình đó diễn ra ở đâu, như thế nào? Ăn bao nhiêu, ăn những gì thì đủ và hợp lí? Làm sao để bữa ăn không gây ngộ độc? Bài học này giúp em trả lời.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm chất dinh dưỡng, dinh dưỡng, khẩu phần; mối quan hệ giữa tiêu hoá và dinh dưỡng; nguyên tắc lập khẩu phần.
  • Kể tên các cơ quan của hệ tiêu hoá và nêu được chức năng của chúng; mô tả quá trình tiêu hoá ở từng cơ quan.
  • Nêu được một số bệnh về đường tiêu hoá, cách phòng tránh; nêu được khái niệm và biện pháp đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Chất dinh dưỡng, dinh dưỡng và khẩu phần

Định nghĩa · Chất dinh dưỡng và dinh dưỡng

Chất dinh dưỡng là những chất có trong thức ăn mà cơ thể sử dụng làm nguyên liệu cấu tạo cơ thể và cung cấp năng lượng cho các hoạt động sống. Dinh dưỡng là quá trình thu nhận, biến đổi và sử dụng chất dinh dưỡng để duy trì sự sống của cơ thể.

Các nhóm chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể gồm: carbohydrate, protein, lipid (chất béo), vitamin và chất khoáng. Ngoài ra cơ thể còn cần nước và chất xơ. Hệ tiêu hoá biến đổi thức ăn thành chất dinh dưỡng mà cơ thể hấp thụ và sử dụng được, nên tiêu hoá và dinh dưỡng liên quan chặt chẽ với nhau.

Nhu cầu dinh dưỡng của mỗi người khác nhau, phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính, hình thức lao động, trạng thái sinh lí và môi trường sống. Trẻ em đang lớn cần nhiều chất dinh dưỡng để xây dựng cơ thể; người lao động nặng cần nhiều năng lượng; người ốm mới khỏi cần nhiều chất dinh dưỡng để phục hồi.

Định nghĩa · Khẩu phần

Khẩu phần là lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày. Nguyên tắc lập khẩu phần: đảm bảo đủ lượng thức ăn phù hợp với nhu cầu của cơ thể; cân đối thành phần các chất dinh dưỡng; cung cấp đủ năng lượng cho cơ thể.

Để ước tính năng lượng của bữa ăn, người ta dùng giá trị gần đúng: mỗi gam protein hoặc carbohydrate cho khoảng 4 kcal, mỗi gam lipid cho khoảng 9 kcal.

E≈4·m protein +4·m carbohydrate +9·m lipid (kcal; m tính bằng g)

Hệ tiêu hoá và quá trình tiêu hoá

Hệ tiêu hoá gồm ống tiêu hoá (miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, hậu môn) và các tuyến tiêu hoá (tuyến nước bọt, gan, tuỵ, tuyến vị, tuyến ruột). Hệ tiêu hoá biến đổi thức ăn thành các chất dinh dưỡng mà cơ thể hấp thụ được và thải chất cặn bã ra ngoài.

Quá trình tiêu hoá ở các cơ quan
Cơ quanTiêu hoá cơ họcTiêu hoá hoá họcHấp thụ
Khoang miệngRăng nhai, nghiền; lưỡi đảo trộnAmylase (nước bọt): một phần tinh bột chín → đường maltoseHầu như không
Dạ dàyCo bóp làm nhuyễn, thấm đều dịch vịPepsin (dịch vị): một phần protein → chuỗi ngắn hơnRất ít
Ruột nonCo bóp, đảo trộnDịch tuỵ, dịch mật, dịch ruột biến đổi thức ăn thành chất đơn giản: đường đơn, amino acid, acid béo và glycerolHấp thụ hầu hết chất dinh dưỡng qua lông ruột vào máu và bạch huyết
Ruột giàCo bóp đẩy chất bãVi khuẩn phân huỷ phần chất còn sót lạiHấp thụ lại nước, một số muối khoáng; tạo phân

Định lí · Ruột non là nơi tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu

Ở ruột non có đủ ba loại dịch tiêu hoá (dịch tuỵ, dịch mật, dịch ruột) chứa nhiều enzyme; niêm mạc ruột non có rất nhiều nếp gấp với các lông ruột, bên trong có mạng mao mạch máu và mạch bạch huyết dày đặc.

Bấm "Đưa thức ăn đi tiếp" để theo dõi một miếng thức ăn đi qua ống tiêu hoá:

gantuỵ

1. Khoang miệng

Tiêu hoá cơ học
Răng cắn, xé, nghiền nhỏ thức ăn; lưỡi đảo trộn thức ăn với nước bọt, tạo viên thức ăn.
Tiêu hoá hoá học
Enzyme amylase trong nước bọt biến đổi một phần tinh bột (chín) thành đường maltose.
Hấp thụ
Hầu như chưa hấp thụ.
Các chất trong thức ăn sau khi qua khoang miệng
Tinh bộttinh bột, một phần thành maltose
Proteinprotein
Lipidlipid (chưa biến đổi)

Bệnh về tiêu hoá và an toàn thực phẩm

Một số bệnh về đường tiêu hoá
BệnhNguyên nhânPhòng tránh
Sâu răngVi khuẩn trong miệng phân huỷ đường, tinh bột bám trên răng tạo acid ăn mòn men răngVệ sinh răng miệng đúng cách, hạn chế đồ ngọt, khám răng định kì
Viêm loét dạ dày – tá tràngChủ yếu do vi khuẩn Helicobacter pylori; rượu bia, ăn uống, sinh hoạt không điều độ làm tăng nguy cơĂn uống hợp lí, nghỉ ngơi điều độ, giữ tinh thần thoải mái

Định nghĩa · An toàn vệ sinh thực phẩm

An toàn vệ sinh thực phẩm là giữ cho thực phẩm không bị nhiễm khuẩn, nhiễm độc và không bị biến chất.
  • Nguyên nhân gây mất an toàn: thực phẩm nhiễm vi sinh vật và độc tố của chúng; thực phẩm bị biến chất, ôi thiu; nhiễm hoá chất độc (chì, formaldehyde, thuốc bảo vệ thực vật, ...); thực phẩm có sẵn chất độc (mầm khoai tây chứa solanine, cá nóc chứa tetrodotoxin).
  • Hậu quả: ngộ độc thực phẩm, rối loạn tiêu hoá (đau bụng, tiêu chảy, nôn), rối loạn thần kinh, có thể nguy hiểm đến tính mạng.
  • Biện pháp: chọn thực phẩm sạch, rõ nguồn gốc; dùng thực phẩm đóng hộp còn hạn sử dụng; bảo quản lạnh thực phẩm tươi; nấu chín kĩ; rửa sạch rau quả ăn sống; để riêng thực phẩm sống và chín; che đậy thức ăn sau khi chế biến.

Khám phá

Lập khẩu phần một ngày

Chọn nhu cầu năng lượng, rồi bấm − và + để thêm, bớt thức ăn. Quan sát tổng năng lượng, tỉ lệ năng lượng từ carbohydrate, protein, lipid và lời nhận xét. Hãy lập một khẩu phần đủ năng lượng, cân đối và có đủ bốn nhóm thức ăn.

2 200 kcal
Nhóm bột đường (carbohydrate)
Cơm (150 g/bát) 3
Bánh mì (80 g/ổ) 0
Khoai lang (150 g/củ) 0
Nhóm đạm (protein)
Thịt lợn nạc (100 g/phần) 1
Cá rô phi (100 g/phần) 0
Trứng gà (50 g/quả) 0
Đậu phụ (100 g/bìa) 0
Sữa bò tươi (180 g/hộp) 0
Nhóm chất béo (lipid)
Dầu ăn (10 g/thìa) 1
Nhóm rau, quả (vitamin, chất khoáng, chất xơ)
Rau muống (150 g/đĩa) 0
Chuối tiêu (100 g/quả) 0

Năng lượng: 793 kcal / 2 200 kcal (36% nhu cầu) — protein 31 g, lipid 18 g, carbohydrate 126 g.

Tỉ lệ năng lượng từ các chất

  • Carbohydrate: 64% (nên 55–65%)
  • Protein: 16% (nên 13–20%)
  • Lipid: 21% (nên 20–30%)
  • Khẩu phần còn thiếu năng lượng so với nhu cầu: hãy thêm thức ăn.
  • Còn thiếu nhóm rau, quả (vitamin, chất khoáng, chất xơ).

Số liệu làm tròn từ bảng thành phần thực phẩm Việt Nam; năng lượng tính gần đúng: 1 g protein hoặc carbohydrate cho khoảng 4 kcal, 1 g lipid cho khoảng 9 kcal. Tỉ lệ khuyến nghị chỉ để tham khảo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bữa ăn cung cấp 80 g carbohydrate, 20 g protein và 15 g lipid. Tính năng lượng của bữa ăn.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao nói ruột non là nơi diễn ra quá trình tiêu hoá hoá học và hấp thụ chất dinh dưỡng chủ yếu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày được gọi là gì?

Bài 2

Một hộp sữa chứa 8 g protein, 9 g lipid và 12 g carbohydrate. Hộp sữa cung cấp khoảng bao nhiêu kcal?

Đơn vị:kcal

Bài 3

Nhu cầu năng lượng của một bạn học sinh là 2200 kcal/ngày. Bữa sáng cần cung cấp khoảng 25% nhu cầu đó. Bữa sáng cần bao nhiêu kcal?

Đơn vị:kcal

Bài 4

Sắp xếp các cơ quan theo đường đi của thức ăn trong ống tiêu hoá.

  1. Vị trí 1: Dạ dày
  2. Vị trí 2: Ruột già
  3. Vị trí 3: Khoang miệng
  4. Vị trí 4: Thực quản
  5. Vị trí 5: Hậu môn
  6. Vị trí 6: Ruột non
  7. Vị trí 7: Hầu

Bài 5

Nối mỗi cơ quan với sự biến đổi hoặc hấp thụ chủ yếu diễn ra ở đó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Lipid (chất béo) trong thức ăn được biến đổi thành acid béo và glycerol ở đâu?

Bài 7

Nguyên nhân chủ yếu gây bệnh viêm loét dạ dày – tá tràng là gì?

Bài 8

Chọn tất cả các việc làm giúp đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Bài 9

Vì sao ăn nhiều đồ ngọt, không đánh răng dễ bị sâu răng?

Ghi nhớ

  • Chất dinh dưỡng (carbohydrate, protein, lipid, vitamin, chất khoáng) cung cấp nguyên liệu và năng lượng; dinh dưỡng là quá trình thu nhận, biến đổi, sử dụng chất dinh dưỡng.
  • Khẩu phần là lượng thức ăn trong một ngày; cần đủ lượng, cân đối các chất và đủ năng lượng. Ước tính: 1 g protein hoặc carbohydrate khoảng 4 kcal, 1 g lipid khoảng 9 kcal.
  • Hệ tiêu hoá gồm ống tiêu hoá và tuyến tiêu hoá. Miệng biến đổi một phần tinh bột, dạ dày một phần protein; ruột non là nơi tiêu hoá hoá học và hấp thụ chủ yếu; ruột già hấp thụ lại nước, tạo phân.
  • Phòng sâu răng, viêm loét dạ dày bằng vệ sinh răng miệng, ăn uống điều độ. Giữ thực phẩm không nhiễm khuẩn, nhiễm độc, biến chất để phòng ngộ độc thực phẩm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ