Chương VII · Lý thuyết
Bài 33. Máu và hệ tuần hoàn của cơ thể người
Một giọt máu nhỏ xíu chứa hàng triệu tế bào, mỗi tế bào có một nhiệm vụ riêng. Máu chảy không ngừng trong mạch nhờ tim đập liên tục suốt cuộc đời. Vì sao người ta phải xét nghiệm nhóm máu trước khi truyền? Vì sao tiêm vaccine lại giúp ta không mắc bệnh? Máu đi trong cơ thể theo con đường nào? Bài học này giúp em tìm câu trả lời.
Em sẽ học được
- Nêu được thành phần và chức năng của máu; khái niệm miễn dịch, kháng nguyên, kháng thể, vaccine.
- Nêu được các nhóm máu hệ ABO và nguyên tắc truyền máu; giải thích được vì sao có những trường hợp truyền máu gây kết dính hồng cầu.
- Nêu được cấu tạo và chức năng của tim, mạch máu; mô tả được đường đi của máu trong hai vòng tuần hoàn; nêu được một số bệnh về máu, tim mạch và cách phòng tránh.
Máu và miễn dịch
Máu gồm huyết tương (chiếm khoảng 55% thể tích máu) và các tế bào máu (chiếm khoảng 45%).
| Thành phần | Chức năng |
|---|---|
| Huyết tương (chủ yếu là nước và các chất hoà tan) | Duy trì máu ở trạng thái lỏng để lưu thông dễ dàng; vận chuyển chất dinh dưỡng, hormone, kháng thể, chất thải |
| Hồng cầu | Vận chuyển khí O₂ và CO₂ |
| Bạch cầu | Tham gia bảo vệ cơ thể (phản ứng miễn dịch) |
| Tiểu cầu | Tham gia quá trình đông máu, chống mất máu |
Định nghĩa · Kháng nguyên và kháng thể
Khi kháng nguyên xâm nhập, tế bào lympho B nhận diện kháng nguyên, phân chia và tạo ra kháng thể tiêu diệt mầm bệnh hoặc vô hiệu hoá độc tố. Một số tế bào lympho B trở thành tế bào nhớ, giúp cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn khi mầm bệnh đó xâm nhập lần sau. Khả năng cơ thể chống lại mầm bệnh như vậy gọi là miễn dịch.
Định nghĩa · Vaccine
Nhóm máu và truyền máu
Nhóm máu được xác định dựa vào kháng nguyên trên bề mặt hồng cầu. Hệ nhóm máu phổ biến là hệ ABO, gồm bốn nhóm: A, B, AB và O. Trong huyết tương có thể có kháng thể α (gây kết dính hồng cầu mang kháng nguyên A) và kháng thể β (gây kết dính hồng cầu mang kháng nguyên B).
| Nhóm máu | Kháng nguyên trên hồng cầu | Kháng thể trong huyết tương |
|---|---|---|
| A | A | β |
| B | B | α |
| AB | A và B | Không có |
| O | Không có | α và β |
Định lí · Nguyên tắc truyền máu
Lưu ý
Hệ tuần hoàn
Hệ tuần hoàn gồm tim và hệ mạch máu. Tim nằm trong lồng ngực, giữa hai lá phổi, hơi lệch về bên trái; tim có bốn ngăn: tâm nhĩ phải, tâm thất phải, tâm nhĩ trái, tâm thất trái. Giữa tâm nhĩ và tâm thất, giữa tâm thất và động mạch có van giúp máu chảy theo một chiều.
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
| Thành phần | Chức năng |
|---|---|
| Tim | Co bóp như một chiếc bơm: hút máu về và đẩy máu đi, giúp máu lưu thông |
| Động mạch | Dẫn máu từ tim đến các mao mạch |
| Mao mạch | Nơi trao đổi chất (dinh dưỡng, chất thải) và khí (O₂, CO₂) giữa máu và tế bào |
| Tĩnh mạch | Dẫn máu từ các mao mạch trở về tim |
- Vòng tuần hoàn nhỏ (tuần hoàn phổi): máu đỏ thẫm từ tâm thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi (nhận O₂, thải CO₂, thành máu đỏ tươi) → tĩnh mạch phổi → tâm nhĩ trái.
- Vòng tuần hoàn lớn: máu đỏ tươi từ tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch ở các cơ quan (cho O₂, chất dinh dưỡng, nhận CO₂, chất thải, thành máu đỏ thẫm) → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải.
Theo dõi một giọt máu đi qua hai vòng tuần hoàn:
1. Động mạch phổi (vòng tuần hoàn nhỏ)
Tâm thất phải co, đẩy máu đỏ thẫm (nghèo O₂, giàu CO₂) vào động mạch phổi, lên phổi.
Máu đỏ thẫm, giàu CO₂
Bệnh về máu, tim mạch và cách phòng tránh
| Bệnh | Nguyên nhân | Phòng tránh |
|---|---|---|
| Thiếu máu | Số lượng hồng cầu hoặc hemoglobin giảm do chế độ ăn thiếu sắt, hoặc do mất nhiều máu | Ăn đủ chất, giàu sắt (thịt đỏ, trứng, đậu, rau xanh đậm); uống nước cam, chanh giúp hấp thu sắt; không uống trà, cà phê ngay sau ăn |
| Huyết áp cao | Ăn nhiều muối, đường, chất béo; huyết áp tăng kéo dài làm tổn thương thành động mạch | Ăn uống khoa học, kiểm soát cân nặng, tập thể dục, khám sức khoẻ định kì |
| Xơ vữa động mạch | Cholesterol trong máu cao lắng đọng ở thành mạch làm hẹp lòng mạch; hút thuốc lá, ít vận động | Ăn nhiều rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế chất béo bão hoà, muối, đường, rượu bia, thuốc lá |
Khi bị chảy máu ở mao mạch hoặc tĩnh mạch, dùng ngón tay bịt chặt miệng vết thương đến khi máu ngừng chảy, sát trùng rồi băng kín. Khi chảy máu động mạch ở tay, chân, cần ấn mạnh vào động mạch phía trên vết thương, buộc garô phía trên vết thương (về phía tim) rồi đưa ngay đến cơ sở y tế.
Khám phá
Trò chơi truyền máu ABO
Chọn nhóm máu của người cho và người nhận rồi bấm "Truyền máu". Quan sát hồng cầu người cho trôi tự do hay bị kết dính. Hãy thử đủ 16 trường hợp để tự lập sơ đồ truyền máu.
Máu người cho (nhóm A)
Hồng cầu có kháng nguyên: A
Máu người nhận (nhóm B)
Huyết tương có kháng thể: α
Chọn nhóm máu người cho, người nhận rồi bấm "Truyền máu".
| Cho ↓ / Nhận → | A | B | AB | O |
|---|---|---|---|---|
| A | ? | ? | ? | ? |
| B | ? | ? | ? | ? |
| AB | ? | ? | ? | ? |
| O | ? | ? | ? | ? |
Mô hình chỉ xét hệ nhóm máu ABO. Trong thực tế, trước khi truyền máu còn phải xét nghiệm kĩ (hệ Rh, mầm bệnh) và ưu tiên truyền cùng nhóm máu.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nối mỗi thành phần của máu với chức năng chính của nó.
Bài 2
Một người có khoảng 5 lít máu. Huyết tương chiếm khoảng 55% thể tích máu. Thể tích huyết tương của người đó khoảng bao nhiêu lít?
Bài 3
Kháng thể do loại tế bào nào tạo ra?
Bài 4
Tiêm vaccine giúp phòng bệnh vì
Bài 5
Người có nhóm máu A có thể nhận máu của những nhóm nào? Chọn tất cả.
Bài 6
Vì sao người có nhóm máu AB có thể nhận máu của cả bốn nhóm?
Bài 7
Sắp xếp đường đi của máu trong vòng tuần hoàn nhỏ.
Bài 8
Ở đâu máu chuyển từ đỏ tươi thành đỏ thẫm?
Bài 9
Chọn các thói quen giúp phòng bệnh huyết áp cao và xơ vữa động mạch.
Ghi nhớ
- Máu gồm huyết tương (khoảng 55%) và tế bào máu (khoảng 45%): hồng cầu vận chuyển khí, bạch cầu bảo vệ cơ thể, tiểu cầu giúp đông máu.
- Kháng nguyên kích thích cơ thể tạo kháng thể; vaccine giúp cơ thể có miễn dịch mà không phải mắc bệnh.
- Hệ ABO có bốn nhóm máu A, B, AB, O. Truyền máu phải đảm bảo kháng thể của người nhận không làm kết dính hồng cầu của người cho: O cho được mọi nhóm, AB nhận được mọi nhóm.
- Hệ tuần hoàn gồm tim (4 ngăn) và mạch máu. Vòng nhỏ: tâm thất phải → phổi → tâm nhĩ trái. Vòng lớn: tâm thất trái → các cơ quan → tâm nhĩ phải.
- Ăn uống hợp lí, giàu sắt, ít muối và chất béo, tập thể dục, không hút thuốc giúp phòng thiếu máu, huyết áp cao, xơ vữa động mạch.