Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 33. Máu và hệ tuần hoàn của cơ thể người

Một giọt máu nhỏ xíu chứa hàng triệu tế bào, mỗi tế bào có một nhiệm vụ riêng. Máu chảy không ngừng trong mạch nhờ tim đập liên tục suốt cuộc đời. Vì sao người ta phải xét nghiệm nhóm máu trước khi truyền? Vì sao tiêm vaccine lại giúp ta không mắc bệnh? Máu đi trong cơ thể theo con đường nào? Bài học này giúp em tìm câu trả lời.

Em sẽ học được

  • Nêu được thành phần và chức năng của máu; khái niệm miễn dịch, kháng nguyên, kháng thể, vaccine.
  • Nêu được các nhóm máu hệ ABO và nguyên tắc truyền máu; giải thích được vì sao có những trường hợp truyền máu gây kết dính hồng cầu.
  • Nêu được cấu tạo và chức năng của tim, mạch máu; mô tả được đường đi của máu trong hai vòng tuần hoàn; nêu được một số bệnh về máu, tim mạch và cách phòng tránh.

Máu và miễn dịch

Máu gồm huyết tương (chiếm khoảng 55% thể tích máu) và các tế bào máu (chiếm khoảng 45%).

Thành phần và chức năng của máu
Thành phầnChức năng
Huyết tương (chủ yếu là nước và các chất hoà tan)Duy trì máu ở trạng thái lỏng để lưu thông dễ dàng; vận chuyển chất dinh dưỡng, hormone, kháng thể, chất thải
Hồng cầuVận chuyển khí O₂ và CO₂
Bạch cầuTham gia bảo vệ cơ thể (phản ứng miễn dịch)
Tiểu cầuTham gia quá trình đông máu, chống mất máu

Định nghĩa · Kháng nguyên và kháng thể

Kháng nguyên là những chất lạ (thường có trên bề mặt virus, vi khuẩn, ...) khi xâm nhập vào cơ thể thì kích thích cơ thể tạo ra kháng thể. Kháng thể là phân tử protein do tế bào lympho B (một loại bạch cầu) tạo ra để chống lại kháng nguyên. Kháng nguyên và kháng thể tương ứng kết hợp với nhau theo cơ chế chìa khoá – ổ khoá.

Khi kháng nguyên xâm nhập, tế bào lympho B nhận diện kháng nguyên, phân chia và tạo ra kháng thể tiêu diệt mầm bệnh hoặc vô hiệu hoá độc tố. Một số tế bào lympho B trở thành tế bào nhớ, giúp cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn khi mầm bệnh đó xâm nhập lần sau. Khả năng cơ thể chống lại mầm bệnh như vậy gọi là miễn dịch.

Định nghĩa · Vaccine

Vaccine là chế phẩm chứa kháng nguyên (mầm bệnh đã chết hoặc làm yếu, hoặc thành phần của mầm bệnh) dùng để kích thích cơ thể tạo ra kháng thể và tế bào nhớ, giúp cơ thể có miễn dịch với bệnh mà không phải mắc bệnh. Ví dụ: vaccine BCG phòng lao, vaccine phòng Covid-19.

Nhóm máu và truyền máu

Nhóm máu được xác định dựa vào kháng nguyên trên bề mặt hồng cầu. Hệ nhóm máu phổ biến là hệ ABO, gồm bốn nhóm: A, B, AB và O. Trong huyết tương có thể có kháng thể α (gây kết dính hồng cầu mang kháng nguyên A) và kháng thể β (gây kết dính hồng cầu mang kháng nguyên B).

Kháng nguyên và kháng thể của các nhóm máu hệ ABO
Nhóm máuKháng nguyên trên hồng cầuKháng thể trong huyết tương
AAβ
BBα
ABA và BKhông có
OKhông cóα và β

Định lí · Nguyên tắc truyền máu

Khi truyền máu cần chọn nhóm máu phù hợp: kháng thể trong huyết tương người nhận không được gây kết dính hồng cầu (kháng nguyên) của máu người cho. Nhóm O cho được cả bốn nhóm; nhóm AB nhận được cả bốn nhóm; nhóm A cho được A và AB; nhóm B cho được B và AB.

Lưu ý

Trên thực tế, máu được xét nghiệm kĩ trước khi truyền (nhóm máu, mầm bệnh như HIV, viêm gan B) và ưu tiên truyền cùng nhóm. Truyền máu không phù hợp làm hồng cầu bị kết dính, gây tắc mạch, có thể dẫn đến tử vong.

Hệ tuần hoàn

Hệ tuần hoàn gồm tim và hệ mạch máu. Tim nằm trong lồng ngực, giữa hai lá phổi, hơi lệch về bên trái; tim có bốn ngăn: tâm nhĩ phải, tâm thất phải, tâm nhĩ trái, tâm thất trái. Giữa tâm nhĩ và tâm thất, giữa tâm thất và động mạch có van giúp máu chảy theo một chiều.

Chế độ
12345678910

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Các thành phần của hệ tuần hoàn
Thành phầnChức năng
TimCo bóp như một chiếc bơm: hút máu về và đẩy máu đi, giúp máu lưu thông
Động mạchDẫn máu từ tim đến các mao mạch
Mao mạchNơi trao đổi chất (dinh dưỡng, chất thải) và khí (O₂, CO₂) giữa máu và tế bào
Tĩnh mạchDẫn máu từ các mao mạch trở về tim
  • Vòng tuần hoàn nhỏ (tuần hoàn phổi): máu đỏ thẫm từ tâm thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi (nhận O₂, thải CO₂, thành máu đỏ tươi) → tĩnh mạch phổi → tâm nhĩ trái.
  • Vòng tuần hoàn lớn: máu đỏ tươi từ tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch ở các cơ quan (cho O₂, chất dinh dưỡng, nhận CO₂, chất thải, thành máu đỏ thẫm) → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải.

Theo dõi một giọt máu đi qua hai vòng tuần hoàn:

Làm nổi bật
PhổiCác cơ quan (tế bào)Tâm nhĩphảiTâm thấtphảiTâm nhĩtráiTâm thấttrái

1. Động mạch phổi (vòng tuần hoàn nhỏ)

Tâm thất phải co, đẩy máu đỏ thẫm (nghèo O₂, giàu CO₂) vào động mạch phổi, lên phổi.

Máu đỏ thẫm, giàu CO₂

Bệnh về máu, tim mạch và cách phòng tránh

Một số bệnh về máu và tim mạch
BệnhNguyên nhânPhòng tránh
Thiếu máuSố lượng hồng cầu hoặc hemoglobin giảm do chế độ ăn thiếu sắt, hoặc do mất nhiều máuĂn đủ chất, giàu sắt (thịt đỏ, trứng, đậu, rau xanh đậm); uống nước cam, chanh giúp hấp thu sắt; không uống trà, cà phê ngay sau ăn
Huyết áp caoĂn nhiều muối, đường, chất béo; huyết áp tăng kéo dài làm tổn thương thành động mạchĂn uống khoa học, kiểm soát cân nặng, tập thể dục, khám sức khoẻ định kì
Xơ vữa động mạchCholesterol trong máu cao lắng đọng ở thành mạch làm hẹp lòng mạch; hút thuốc lá, ít vận độngĂn nhiều rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế chất béo bão hoà, muối, đường, rượu bia, thuốc lá

Khi bị chảy máu ở mao mạch hoặc tĩnh mạch, dùng ngón tay bịt chặt miệng vết thương đến khi máu ngừng chảy, sát trùng rồi băng kín. Khi chảy máu động mạch ở tay, chân, cần ấn mạnh vào động mạch phía trên vết thương, buộc garô phía trên vết thương (về phía tim) rồi đưa ngay đến cơ sở y tế.

Khám phá

Trò chơi truyền máu ABO

Chọn nhóm máu của người cho và người nhận rồi bấm "Truyền máu". Quan sát hồng cầu người cho trôi tự do hay bị kết dính. Hãy thử đủ 16 trường hợp để tự lập sơ đồ truyền máu.

Người cho
Người nhận

Máu người cho (nhóm A)

Hồng cầu có kháng nguyên: A

Máu người nhận (nhóm B)

Huyết tương có kháng thể: α

AAAAAABấm "Truyền máu" để trộn

Chọn nhóm máu người cho, người nhận rồi bấm "Truyền máu".

Bảng kết quả em đã thử (0/16)
Cho ↓ / Nhận →ABABO
A????
B????
AB????
O????

Mô hình chỉ xét hệ nhóm máu ABO. Trong thực tế, trước khi truyền máu còn phải xét nghiệm kĩ (hệ Rh, mầm bệnh) và ưu tiên truyền cùng nhóm máu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người nhóm máu B cần truyền máu. Có thể truyền máu nhóm A cho người này không? Máu nhóm O thì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mô tả đường đi của một phân tử oxygen từ phế nang đến tế bào cơ ở chân.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nối mỗi thành phần của máu với chức năng chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Một người có khoảng 5 lít máu. Huyết tương chiếm khoảng 55% thể tích máu. Thể tích huyết tương của người đó khoảng bao nhiêu lít?

Đơn vị:lít

Bài 3

Kháng thể do loại tế bào nào tạo ra?

Bài 4

Tiêm vaccine giúp phòng bệnh vì

Bài 5

Người có nhóm máu A có thể nhận máu của những nhóm nào? Chọn tất cả.

Bài 6

Vì sao người có nhóm máu AB có thể nhận máu của cả bốn nhóm?

Bài 7

Sắp xếp đường đi của máu trong vòng tuần hoàn nhỏ.

  1. Vị trí 1: Mao mạch phổi
  2. Vị trí 2: Tâm nhĩ trái
  3. Vị trí 3: Tâm thất phải
  4. Vị trí 4: Tĩnh mạch phổi
  5. Vị trí 5: Động mạch phổi

Bài 8

Ở đâu máu chuyển từ đỏ tươi thành đỏ thẫm?

Bài 9

Chọn các thói quen giúp phòng bệnh huyết áp cao và xơ vữa động mạch.

Ghi nhớ

  • Máu gồm huyết tương (khoảng 55%) và tế bào máu (khoảng 45%): hồng cầu vận chuyển khí, bạch cầu bảo vệ cơ thể, tiểu cầu giúp đông máu.
  • Kháng nguyên kích thích cơ thể tạo kháng thể; vaccine giúp cơ thể có miễn dịch mà không phải mắc bệnh.
  • Hệ ABO có bốn nhóm máu A, B, AB, O. Truyền máu phải đảm bảo kháng thể của người nhận không làm kết dính hồng cầu của người cho: O cho được mọi nhóm, AB nhận được mọi nhóm.
  • Hệ tuần hoàn gồm tim (4 ngăn) và mạch máu. Vòng nhỏ: tâm thất phải → phổi → tâm nhĩ trái. Vòng lớn: tâm thất trái → các cơ quan → tâm nhĩ phải.
  • Ăn uống hợp lí, giàu sắt, ít muối và chất béo, tập thể dục, không hút thuốc giúp phòng thiếu máu, huyết áp cao, xơ vữa động mạch.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ