Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 34. Hệ hô hấp ở người

Em có thể nhịn ăn vài ngày, nhịn uống một ngày, nhưng chỉ cần ngừng thở vài phút là đã nguy hiểm đến tính mạng. Mỗi ngày, chúng ta hít thở hơn hai mươi nghìn lần mà hầu như không để ý. Không khí đi vào phổi bằng cách nào khi phổi không có cơ? Oxygen từ phổi đến từng tế bào ra sao? Vì sao khói thuốc lá lại có hại đến vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được chức năng của hệ hô hấp; kể tên và nêu chức năng của các cơ quan trong hệ hô hấp.
  • Mô tả được cơ chế hít vào, thở ra; mô tả được quá trình trao đổi khí ở phổi và ở tế bào.
  • Trình bày được một số bệnh về phổi, đường hô hấp và cách phòng tránh; nêu được tác hại của thuốc lá; biết cách hô hấp nhân tạo khi cấp cứu người đuối nước.

Cấu tạo và chức năng của hệ hô hấp

Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản) và hai lá phổi. Mỗi lá phổi gồm rất nhiều phế nang, bao quanh mỗi phế nang là mạng mao mạch dày đặc. Đường dẫn khí dẫn không khí vào và ra khỏi phổi; phổi là nơi trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường.

Các cơ quan của hệ hô hấp
Cơ quanĐặc điểmChức năng
MũiCó lông mũi, lớp niêm mạc tiết chất nhầy, nhiều mao mạchNgăn bụi, làm ẩm và làm ấm không khí
HọngCó tuyến amidan và tuyến V.A chứa nhiều tế bào lymphoTiêu diệt bớt vi khuẩn trong không khí
Thanh quảnCó nắp thanh quản (sụn thanh thiệt) đậy kín đường hô hấp khi nuốtDẫn khí, không cho thức ăn lọt vào đường hô hấp, phát âm
Khí quảnLớp niêm mạc tiết chất nhầy, có nhiều lông rung chuyển động liên tụcDẫn khí, cản bụi và vật lạ
Phế quảnPhân nhánh nhiều lần, nhỏ dần đến tận phế nangDẫn khí vào phổi
PhổiGồm rất nhiều phế nang, bao quanh là mạng mao mạch dày đặcTrao đổi khí giữa phế nang và máu

Thông khí và trao đổi khí

Phổi không tự co giãn được. Không khí vào, ra khỏi phổi là nhờ thể tích lồng ngực thay đổi do hoạt động của các cơ hô hấp (cơ liên sườn ngoài, cơ hoành) và sự chuyển động của xương sườn, xương ức.

Cơ chế thông khí
Bộ phậnHít vàoThở ra
Cơ liên sườn ngoàiCoDãn
Xương sườn, xương ứcNâng lênHạ xuống
Cơ hoànhCo, hạ xuốngDãn, nâng lên
Thể tích lồng ngựcTăngGiảm
Không khíĐi vào phổiBị đẩy ra ngoài

Định lí · Trao đổi khí

Các khí trao đổi theo cơ chế khuếch tán, từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp. Ở phổi: O₂ khuếch tán từ phế nang vào máu, CO₂ khuếch tán từ máu vào phế nang. Ở tế bào: O₂ khuếch tán từ máu vào tế bào, CO₂ khuếch tán từ tế bào vào máu.

Chọn nơi trao đổi khí và kéo thanh trượt để theo dõi máu đi dọc mao mạch. Chú ý: khí khuếch tán mạnh khi chênh lệch nồng độ lớn và gần như ngừng khi nồng độ hai bên bằng nhau.

Nơi trao đổi khí
10 %
Phế nangO₂: 100 · CO₂: 40Mao mạch: máu chảy → (O₂: 64 · CO₂: 44)O₂CO₂

O₂ trong phế nang nhiều hơn trong máu nên khuếch tán từ phế nang vào máu; CO₂ trong máu nhiều hơn nên khuếch tán từ máu vào phế nang rồi được thở ra.

Số chỉ nồng độ tương đối của khí. Mũi tên càng đậm, khí khuếch tán càng mạnh (chênh lệch nồng độ càng lớn).

Bệnh về hô hấp và bảo vệ hệ hô hấp

Một số bệnh về hô hấp
BệnhNguyên nhânBiểu hiện
Viêm đường hô hấp (viêm mũi, viêm họng, viêm phế quản)Không khí ô nhiễm chứa vi sinh vật, chất độc hạiĐau, rát, sưng họng; ho có đờm; sốt; mệt mỏi
Viêm phổiVirus, vi khuẩn, nấm hoặc hoá chất; phế nang viêm tiết dịch làm giảm trao đổi khíĐau ngực, ho, sốt, khó thở, mệt mỏi
Lao phổiVi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis); lây qua đường hô hấpHo kéo dài (có thể ho ra máu), sốt nhẹ về chiều, sút cân, mệt mỏi
  • Carbon monoxide (CO) trong khói thuốc chiếm chỗ của O₂ trong hồng cầu, làm cơ thể thiếu oxygen.
  • Nitrogen oxide (NOₓ) gây viêm, sưng lớp niêm mạc đường hô hấp, cản trở trao đổi khí.
  • Nicotine làm tê liệt lớp lông rung trong phế quản, giảm khả năng lọc sạch không khí; khói thuốc làm tăng nguy cơ ung thư phổi.

Ghi chú · Bảo vệ hệ hô hấp

Đeo khẩu trang nơi ô nhiễm, đông người; không hút thuốc lá và tránh khói thuốc; trồng nhiều cây xanh, giữ nhà cửa thông thoáng; giữ ấm cơ thể; tiêm vaccine phòng bệnh; vệ sinh mũi họng; tập thể dục, ăn uống đủ chất.
  1. Hô hấp nhân tạo khi cấp cứu người đuối nước: đưa nạn nhân lên bờ, đến chỗ khô ráo, thoáng khí; loại bỏ nước, dị vật trong miệng.
  2. Hà hơi thổi ngạt: đặt nạn nhân nằm ngửa, đầu hơi ngửa ra sau; bịt mũi nạn nhân; hít sâu rồi áp miệng vào miệng nạn nhân và thổi hết sức; lặp lại khoảng 12–20 lần mỗi phút đến khi nạn nhân tự thở được.
  3. Ấn lồng ngực: đặt nạn nhân nằm ngửa, kê gối mềm dưới lưng để đầu hơi ngửa ra sau; cầm hai cẳng tay (hoặc cổ tay) nạn nhân, dùng sức nặng cơ thể ép vào ngực nạn nhân để đẩy không khí trong phổi ra ngoài; rồi dang tay nạn nhân đưa về phía đầu để lồng ngực giãn ra, không khí vào phổi; lặp lại khoảng 12–20 lần mỗi phút.

Lưu ý · Khi tim ngừng đập

Nếu tim nạn nhân cũng ngừng đập thì phải vừa thổi ngạt vừa ép tim ngoài lồng ngực (xoa bóp tim): đặt hai bàn tay chồng lên nhau ở giữa ngực, ép nhanh và mạnh khoảng 100–120 lần mỗi phút, cứ 30 lần ép tim thì thổi ngạt 2 lần. Đồng thời gọi ngay cấp cứu 115 và nhờ người lớn giúp đỡ.

Khám phá

Mô hình phổi phồng, xẹp theo cơ hoành

Bấm "Hít vào", "Thở ra" hoặc "Thở đều", hay kéo thanh trượt. Quan sát xương sườn nâng lên, hạ xuống, cơ hoành phẳng ra hay vồng lên, phổi phồng hay xẹp và chiều của dòng không khí.

cơ hoành
0 %
Các cơ hô hấp
—
Lồng ngực
—

Bấm "Hít vào" hoặc "Thở ra", hoặc kéo thanh trượt, để thấy lồng ngực và phổi thay đổi.

Mô hình nhìn từ phía trước, vẽ sơ lược.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao khi hít vào, không khí từ ngoài tự đi vào phổi?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong phòng kín có nhiều người hút thuốc, vì sao người ngồi cạnh (hút thuốc thụ động) cũng bị hại?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sắp xếp các cơ quan theo đường đi của không khí khi hít vào.

  1. Vị trí 1: Thanh quản
  2. Vị trí 2: Phế quản
  3. Vị trí 3: Mũi
  4. Vị trí 4: Phổi (phế nang)
  5. Vị trí 5: Khí quản
  6. Vị trí 6: Họng

Bài 2

Nối mỗi cơ quan hô hấp với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Khi hít vào, các cơ hô hấp hoạt động như thế nào?

Bài 4

Khi thở ra, cơ hoành và thể tích lồng ngực thay đổi thế nào?

Bài 5

Nối mỗi nơi trao đổi khí với chiều khuếch tán của O₂.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Một bạn học sinh lúc nghỉ thở 16 lần mỗi phút, mỗi lần hít vào khoảng 500 ml không khí. Trong một phút, bạn hít vào khoảng bao nhiêu lít không khí?

Đơn vị:lít

Bài 7

Nối mỗi chất trong khói thuốc lá với tác hại của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Bệnh lao phổi do tác nhân nào gây ra?

Bài 9

Chọn tất cả các biện pháp giúp bảo vệ hệ hô hấp.

Ghi nhớ

  • Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản) và hai lá phổi với rất nhiều phế nang được bao bởi mao mạch.
  • Hít vào: cơ liên sườn ngoài và cơ hoành co, lồng ngực tăng thể tích, không khí vào phổi. Thở ra: hai cơ dãn, lồng ngực giảm thể tích, không khí ra ngoài.
  • Trao đổi khí theo cơ chế khuếch tán: ở phổi O₂ vào máu, CO₂ ra phế nang; ở tế bào O₂ vào tế bào, CO₂ vào máu.
  • Viêm đường hô hấp, viêm phổi, lao phổi là các bệnh thường gặp; khói thuốc lá (CO, NOₓ, nicotine) rất có hại. Cần đeo khẩu trang, không hút thuốc, tiêm vaccine, giữ môi trường trong lành.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ