Chương VII · Lý thuyết
Bài 34. Hệ hô hấp ở người
Em có thể nhịn ăn vài ngày, nhịn uống một ngày, nhưng chỉ cần ngừng thở vài phút là đã nguy hiểm đến tính mạng. Mỗi ngày, chúng ta hít thở hơn hai mươi nghìn lần mà hầu như không để ý. Không khí đi vào phổi bằng cách nào khi phổi không có cơ? Oxygen từ phổi đến từng tế bào ra sao? Vì sao khói thuốc lá lại có hại đến vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được chức năng của hệ hô hấp; kể tên và nêu chức năng của các cơ quan trong hệ hô hấp.
- Mô tả được cơ chế hít vào, thở ra; mô tả được quá trình trao đổi khí ở phổi và ở tế bào.
- Trình bày được một số bệnh về phổi, đường hô hấp và cách phòng tránh; nêu được tác hại của thuốc lá; biết cách hô hấp nhân tạo khi cấp cứu người đuối nước.
Cấu tạo và chức năng của hệ hô hấp
Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản) và hai lá phổi. Mỗi lá phổi gồm rất nhiều phế nang, bao quanh mỗi phế nang là mạng mao mạch dày đặc. Đường dẫn khí dẫn không khí vào và ra khỏi phổi; phổi là nơi trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường.
| Cơ quan | Đặc điểm | Chức năng |
|---|---|---|
| Mũi | Có lông mũi, lớp niêm mạc tiết chất nhầy, nhiều mao mạch | Ngăn bụi, làm ẩm và làm ấm không khí |
| Họng | Có tuyến amidan và tuyến V.A chứa nhiều tế bào lympho | Tiêu diệt bớt vi khuẩn trong không khí |
| Thanh quản | Có nắp thanh quản (sụn thanh thiệt) đậy kín đường hô hấp khi nuốt | Dẫn khí, không cho thức ăn lọt vào đường hô hấp, phát âm |
| Khí quản | Lớp niêm mạc tiết chất nhầy, có nhiều lông rung chuyển động liên tục | Dẫn khí, cản bụi và vật lạ |
| Phế quản | Phân nhánh nhiều lần, nhỏ dần đến tận phế nang | Dẫn khí vào phổi |
| Phổi | Gồm rất nhiều phế nang, bao quanh là mạng mao mạch dày đặc | Trao đổi khí giữa phế nang và máu |
Thông khí và trao đổi khí
Phổi không tự co giãn được. Không khí vào, ra khỏi phổi là nhờ thể tích lồng ngực thay đổi do hoạt động của các cơ hô hấp (cơ liên sườn ngoài, cơ hoành) và sự chuyển động của xương sườn, xương ức.
| Bộ phận | Hít vào | Thở ra |
|---|---|---|
| Cơ liên sườn ngoài | Co | Dãn |
| Xương sườn, xương ức | Nâng lên | Hạ xuống |
| Cơ hoành | Co, hạ xuống | Dãn, nâng lên |
| Thể tích lồng ngực | Tăng | Giảm |
| Không khí | Đi vào phổi | Bị đẩy ra ngoài |
Định lí · Trao đổi khí
Chọn nơi trao đổi khí và kéo thanh trượt để theo dõi máu đi dọc mao mạch. Chú ý: khí khuếch tán mạnh khi chênh lệch nồng độ lớn và gần như ngừng khi nồng độ hai bên bằng nhau.
O₂ trong phế nang nhiều hơn trong máu nên khuếch tán từ phế nang vào máu; CO₂ trong máu nhiều hơn nên khuếch tán từ máu vào phế nang rồi được thở ra.
Số chỉ nồng độ tương đối của khí. Mũi tên càng đậm, khí khuếch tán càng mạnh (chênh lệch nồng độ càng lớn).
Bệnh về hô hấp và bảo vệ hệ hô hấp
| Bệnh | Nguyên nhân | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Viêm đường hô hấp (viêm mũi, viêm họng, viêm phế quản) | Không khí ô nhiễm chứa vi sinh vật, chất độc hại | Đau, rát, sưng họng; ho có đờm; sốt; mệt mỏi |
| Viêm phổi | Virus, vi khuẩn, nấm hoặc hoá chất; phế nang viêm tiết dịch làm giảm trao đổi khí | Đau ngực, ho, sốt, khó thở, mệt mỏi |
| Lao phổi | Vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis); lây qua đường hô hấp | Ho kéo dài (có thể ho ra máu), sốt nhẹ về chiều, sút cân, mệt mỏi |
- Carbon monoxide (CO) trong khói thuốc chiếm chỗ của O₂ trong hồng cầu, làm cơ thể thiếu oxygen.
- Nitrogen oxide (NOₓ) gây viêm, sưng lớp niêm mạc đường hô hấp, cản trở trao đổi khí.
- Nicotine làm tê liệt lớp lông rung trong phế quản, giảm khả năng lọc sạch không khí; khói thuốc làm tăng nguy cơ ung thư phổi.
Ghi chú · Bảo vệ hệ hô hấp
- Hô hấp nhân tạo khi cấp cứu người đuối nước: đưa nạn nhân lên bờ, đến chỗ khô ráo, thoáng khí; loại bỏ nước, dị vật trong miệng.
- Hà hơi thổi ngạt: đặt nạn nhân nằm ngửa, đầu hơi ngửa ra sau; bịt mũi nạn nhân; hít sâu rồi áp miệng vào miệng nạn nhân và thổi hết sức; lặp lại khoảng 12–20 lần mỗi phút đến khi nạn nhân tự thở được.
- Ấn lồng ngực: đặt nạn nhân nằm ngửa, kê gối mềm dưới lưng để đầu hơi ngửa ra sau; cầm hai cẳng tay (hoặc cổ tay) nạn nhân, dùng sức nặng cơ thể ép vào ngực nạn nhân để đẩy không khí trong phổi ra ngoài; rồi dang tay nạn nhân đưa về phía đầu để lồng ngực giãn ra, không khí vào phổi; lặp lại khoảng 12–20 lần mỗi phút.
Lưu ý · Khi tim ngừng đập
Khám phá
Mô hình phổi phồng, xẹp theo cơ hoành
Bấm "Hít vào", "Thở ra" hoặc "Thở đều", hay kéo thanh trượt. Quan sát xương sườn nâng lên, hạ xuống, cơ hoành phẳng ra hay vồng lên, phổi phồng hay xẹp và chiều của dòng không khí.
- Các cơ hô hấp
- —
- Lồng ngực
- —
Bấm "Hít vào" hoặc "Thở ra", hoặc kéo thanh trượt, để thấy lồng ngực và phổi thay đổi.
Mô hình nhìn từ phía trước, vẽ sơ lược.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sắp xếp các cơ quan theo đường đi của không khí khi hít vào.
Bài 2
Nối mỗi cơ quan hô hấp với chức năng của nó.
Bài 3
Khi hít vào, các cơ hô hấp hoạt động như thế nào?
Bài 4
Khi thở ra, cơ hoành và thể tích lồng ngực thay đổi thế nào?
Bài 5
Nối mỗi nơi trao đổi khí với chiều khuếch tán của O₂.
Bài 6
Một bạn học sinh lúc nghỉ thở 16 lần mỗi phút, mỗi lần hít vào khoảng 500 ml không khí. Trong một phút, bạn hít vào khoảng bao nhiêu lít không khí?
Bài 7
Nối mỗi chất trong khói thuốc lá với tác hại của nó.
Bài 8
Bệnh lao phổi do tác nhân nào gây ra?
Bài 9
Chọn tất cả các biện pháp giúp bảo vệ hệ hô hấp.
Ghi nhớ
- Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản) và hai lá phổi với rất nhiều phế nang được bao bởi mao mạch.
- Hít vào: cơ liên sườn ngoài và cơ hoành co, lồng ngực tăng thể tích, không khí vào phổi. Thở ra: hai cơ dãn, lồng ngực giảm thể tích, không khí ra ngoài.
- Trao đổi khí theo cơ chế khuếch tán: ở phổi O₂ vào máu, CO₂ ra phế nang; ở tế bào O₂ vào tế bào, CO₂ vào máu.
- Viêm đường hô hấp, viêm phổi, lao phổi là các bệnh thường gặp; khói thuốc lá (CO, NOₓ, nicotine) rất có hại. Cần đeo khẩu trang, không hút thuốc, tiêm vaccine, giữ môi trường trong lành.