Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 35. Hệ bài tiết ở người

Mỗi ngày, các tế bào trong cơ thể em liên tục tạo ra chất thải như urea, creatinine, carbon dioxide. Nếu các chất này không được thải ra ngoài, chúng sẽ tích tụ và gây độc cho cơ thể. Mỗi ngày, hai quả thận nhỏ cỡ nắm tay tạo ra khoảng 170 đến 180 lít nước tiểu đầu, vậy mà cơ thể chỉ thải ra khoảng 1,5 lít nước tiểu. Thận làm điều đó bằng cách nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm và vai trò của bài tiết; kể tên các cơ quan bài tiết chủ yếu.
  • Nêu được các bộ phận của hệ bài tiết nước tiểu, cấu tạo thận và đơn vị chức năng của thận.
  • Mô tả được quá trình tạo thành nước tiểu gồm lọc máu, hấp thụ lại và bài tiết tiếp.
  • Trình bày được một số bệnh về hệ bài tiết, cách phòng tránh; nêu được thành tựu ghép thận, chạy thận nhân tạo.

Bài tiết và các cơ quan bài tiết

Định nghĩa · Bài tiết

Bài tiết là quá trình lọc và thải ra môi trường các chất cặn bã do hoạt động trao đổi chất của tế bào tạo ra, cùng một số chất được đưa vào cơ thể quá liều lượng (chất thuốc, ion thừa…).

Nhờ bài tiết, các chất thải không tích tụ trong cơ thể, các tính chất của môi trường trong (nồng độ các chất, độ pH…) luôn được giữ ổn định, giúp tế bào và cơ thể hoạt động bình thường.

Các cơ quan bài tiết chủ yếu
Cơ quanSản phẩm bài tiết chủ yếu
PhổiKhí carbon dioxide (CO₂), hơi nước
DaMồ hôi (nước, muối khoáng, một ít urea)
ThậnNước tiểu (nước, urea, creatinine, muối khoáng thừa…)

Cấu tạo hệ bài tiết nước tiểu

Hệ bài tiết nước tiểu gồm hai quả thận, hai ống dẫn nước tiểu, bóng đái (bàng quang) và ống đái. Thận là cơ quan quan trọng nhất: thận lọc máu và tạo thành nước tiểu.

  • Thận có hình hạt đậu, gồm ba phần: phần vỏ, phần tuỷ và bể thận.
  • Mỗi quả thận có khoảng một triệu đơn vị chức năng (nephron) để lọc máu và tạo nước tiểu.
  • Mỗi đơn vị chức năng gồm cầu thận (một búi mao mạch), nang cầu thận (bọc quanh cầu thận) và ống thận.

Ghi chú · Đường đi của nước tiểu

Nước tiểu chính thức từ các ống thận đổ vào bể thận → ống dẫn nước tiểu → tích trữ ở bóng đái → thải ra ngoài qua ống đái.

Quá trình tạo thành nước tiểu

Nước tiểu được tạo thành ở các đơn vị chức năng của thận qua ba quá trình nối tiếp nhau.

Ba quá trình tạo thành nước tiểu
Quá trìnhNơi diễn raDiễn biếnKết quả
Lọc máuCầu thậnNước và các chất hoà tan có kích thước nhỏ lọt qua lỗ lọc của thành mao mạch vào nang cầu thận; tế bào máu và protein không lọt qua đượcNước tiểu đầu
Hấp thụ lạiỐng thậnCác chất cần thiết (toàn bộ glucose, phần lớn nước và các ion Na⁺, Cl⁻…) được hấp thụ lại vào máuNước tiểu đầu bớt dần chất cần thiết
Bài tiết tiếpỐng thậnCác chất cặn bã, chất độc, chất thừa (creatinine, chất thuốc, ion H⁺, K⁺ thừa…) được bài tiết tiếp từ máu vào ống thậnNước tiểu chính thức

Định lí · So sánh hai loại nước tiểu

Nước tiểu đầu có nồng độ các chất hoà tan loãng, còn chứa nhiều chất dinh dưỡng (glucose…). Nước tiểu chính thức đậm đặc các chất cặn bã, chất độc, gần như không còn chất dinh dưỡng. Ở người khoẻ mạnh, nước tiểu chính thức không có tế bào máu, protein và glucose.

Bệnh về hệ bài tiết và cách bảo vệ

Một số bệnh thường gặp
BệnhNguyên nhânHậu quả
Sỏi thậnCác chất như calcium, oxalate, uric acid… kết tinh lại do uống ít nước, ăn quá mặn, nhịn tiểu lâuSỏi gây đau, cản trở dòng nước tiểu, có thể gây viêm, tổn thương thận
Viêm cầu thậnThường do vi khuẩn (liên cầu khuẩn) gây viêm họng, viêm da… dẫn đến cầu thận bị tổn thươngQuá trình lọc máu bị trì trệ, nước tiểu có thể có máu, protein
Suy thậnHậu quả của các bệnh thận kéo dài, tiểu đường, tăng huyết áp, lạm dụng thuốc…Thận giảm hoặc mất khả năng lọc máu, chất thải tích tụ gây ngộ độc cơ thể
  • Uống đủ nước mỗi ngày, không nhịn tiểu lâu.
  • Ăn uống hợp lí: không ăn quá mặn, quá chua, không ăn quá nhiều thức ăn chứa chất tạo sỏi; không ăn thức ăn ôi thiu, nhiễm chất độc.
  • Giữ vệ sinh cơ thể và vệ sinh hệ bài tiết; điều trị dứt điểm các bệnh viêm họng, viêm da.
  • Không tự ý dùng thuốc, nhất là dùng thuốc kéo dài.

Ghi chú · Thành tựu chạy thận nhân tạo và ghép thận

Người suy thận nặng có thể được chạy thận nhân tạo: máu được dẫn qua một màng lọc ở máy để loại bỏ chất thải rồi đưa trở lại cơ thể. Ghép thận là thay thận hỏng bằng một quả thận khoẻ của người hiến tặng; ở Việt Nam, ca ghép thận đầu tiên được thực hiện năm 1992. Một người khoẻ mạnh vẫn sống bình thường với một quả thận.

Khám phá

Theo dõi từng chất qua đơn vị chức năng của thận

Chọn một chất, dự đoán chất đó có trong nước tiểu chính thức hay không, rồi bấm "Bước tiếp" để đi qua ba quá trình: lọc máu, hấp thụ lại và bài tiết tiếp. Theo dõi đủ tám chất để hoàn thành bảng so sánh.

Chọn chất cần theo dõi
máu đếncầu thận, nang cầu thậnống thậnmao mạch quanh ống thậnmáu đibể thậnGlucose
  1. 1. Lọc máu ở cầu thận
  2. 2. Hấp thụ lại ở ống thận
  3. 3. Bài tiết tiếp ở ống thận

Dự đoán: nước tiểu chính thức có glucose không?

Glucose theo máu đi vào cầu thận.

Sơ đồ vẽ sơ lược, ở người khoẻ mạnh. Chấm tím: chất ở trong máu; chấm xanh: chất ở trong nước tiểu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Kết quả xét nghiệm nước tiểu của một người có protein và hồng cầu. Hãy cho biết bộ phận nào của thận có thể bị tổn thương. Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mỗi ngày thận tạo ra khoảng 180 lít nước tiểu đầu nhưng chỉ thải ra khoảng 1,5 lít nước tiểu chính thức. Tính lượng nước tiểu đầu đã được hấp thụ lại mỗi ngày và cho biết điều đó có ý nghĩa gì.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sắp xếp đường đi của nước tiểu chính thức từ nơi tạo thành ra ngoài cơ thể.

  1. Vị trí 1: Bóng đái
  2. Vị trí 2: Ống thận
  3. Vị trí 3: Ống đái
  4. Vị trí 4: Bể thận
  5. Vị trí 5: Ống dẫn nước tiểu

Bài 2

Nối mỗi quá trình tạo thành nước tiểu với nơi diễn ra và kết quả của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Ở người khoẻ mạnh, chất nào có trong nước tiểu đầu nhưng không có trong nước tiểu chính thức?

Bài 4

Chọn tất cả các cơ quan tham gia bài tiết ở người.

Bài 5

Hai quả thận của một người có tổng cộng khoảng bao nhiêu triệu đơn vị chức năng, biết mỗi quả thận có khoảng 1 triệu đơn vị chức năng?

Đơn vị:triệu

Bài 6

Trong một ngày, thận của một người tạo ra 170 lít nước tiểu đầu và thải ra 1,7 lít nước tiểu chính thức. Lượng nước tiểu chính thức bằng bao nhiêu phần trăm lượng nước tiểu đầu?

Đơn vị:%

Bài 7

Thói quen nào làm tăng nguy cơ mắc bệnh sỏi thận?

Bài 8

Người bị suy thận nặng có thể được điều trị bằng biện pháp nào?

Bài 9

Quá trình tạo thành nước tiểu gồm lọc máu, hấp thụ lại và ... (điền tên quá trình thứ ba).

Ghi nhớ

  • Bài tiết là lọc và thải ra ngoài các chất cặn bã, chất thừa; các cơ quan bài tiết chủ yếu là phổi, da, thận.
  • Hệ bài tiết nước tiểu gồm thận, ống dẫn nước tiểu, bóng đái, ống đái; mỗi quả thận có khoảng một triệu đơn vị chức năng gồm cầu thận, nang cầu thận và ống thận.
  • Nước tiểu được tạo thành qua ba quá trình: lọc máu ở cầu thận (nước tiểu đầu), hấp thụ lại và bài tiết tiếp ở ống thận (nước tiểu chính thức).
  • Sỏi thận, viêm cầu thận, suy thận là các bệnh thường gặp; cần uống đủ nước, ăn uống hợp lí, không nhịn tiểu, không lạm dụng thuốc.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ