Chương VII · Lý thuyết
Bài 36. Điều hoà môi trường trong của cơ thể người
Dù em vừa ăn một bữa thật no hay đã nhịn đói cả buổi sáng, dù trời nắng 38 °C hay rét 10 °C, lượng đường trong máu và nhiệt độ cơ thể em vẫn chỉ dao động trong một khoảng rất hẹp. Cơ thể giữ các chỉ số đó ổn định bằng cách nào, và chuyện gì xảy ra khi sự ổn định ấy bị phá vỡ?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm môi trường trong của cơ thể và các thành phần của môi trường trong.
- Nêu được khái niệm cân bằng môi trường trong và vai trò của việc duy trì ổn định môi trường trong.
- Đọc và hiểu được kết quả xét nghiệm nồng độ glucose và uric acid trong máu.
Môi trường trong của cơ thể
Định nghĩa · Môi trường trong
- Máu chảy trong hệ mạch; một phần huyết tương (cùng bạch cầu) thấm qua thành mao mạch ra khe giữa các tế bào tạo thành nước mô.
- Nước mô bao quanh tế bào: máu mang O₂ và chất dinh dưỡng đến tế bào qua nước mô; CO₂ và chất thải của tế bào đi vào nước mô rồi vào máu.
- Một phần nước mô thấm vào mạch bạch huyết tạo thành bạch huyết; bạch huyết theo mạch bạch huyết đổ về tĩnh mạch, hoà vào máu.
Cân bằng môi trường trong
Định nghĩa · Cân bằng môi trường trong
Cân bằng môi trường trong bảo đảm cho các tế bào, cơ quan hoạt động bình thường. Khi các chỉ số vượt ra ngoài ngưỡng bình thường, cơ thể bị rối loạn hoạt động, có thể dẫn đến bệnh, thậm chí tử vong. Ví dụ: nồng độ glucose trong máu cao kéo dài gây bệnh tiểu đường; nồng độ uric acid trong máu cao kéo dài có thể gây bệnh gout.
| Chỉ số | Ngưỡng bình thường |
|---|---|
| Glucose trong máu (lúc đói) | 3,9 – 6,4 mmol/L |
| Uric acid trong máu | Nam: 180 – 420 µmol/L; nữ: 150 – 360 µmol/L |
| pH máu | 7,35 – 7,45 |
| Thân nhiệt | Khoảng 36,5 – 37,5 °C |
Nhiều cơ quan cùng tham gia giữ cân bằng: thận thải nước, muối thừa và chất thải; phổi thải CO₂ giúp ổn định pH máu; gan dự trữ và giải phóng glucose; da toả nhiệt. Hệ thần kinh và hệ nội tiết điều khiển, phối hợp hoạt động của các cơ quan đó. Khi một chỉ số lệch khỏi ngưỡng, cơ thể phản hồi để đưa chỉ số trở về ngưỡng bình thường.
Ghi chú · Ví dụ: ăn mặn thấy khát
Đọc kết quả xét nghiệm máu
Phiếu kết quả xét nghiệm thường có ba cột chính: tên chỉ số, kết quả của người được xét nghiệm và giá trị tham chiếu (ngưỡng bình thường). Muốn đọc kết quả, em so sánh giá trị đo được với giá trị tham chiếu: thấp hơn, nằm trong hay cao hơn ngưỡng.
| Chỉ số | Kết quả | Giá trị tham chiếu | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Glucose | 7,8 mmol/L | 3,9 – 6,4 mmol/L | Cao hơn ngưỡng |
| Uric acid | 480 µmol/L | 180 – 420 µmol/L | Cao hơn ngưỡng |
Lưu ý
Khám phá
Đồng hồ chỉ số sinh lí
Chọn đường huyết hoặc thân nhiệt, chọn một tình huống (hay tự kéo thanh trượt) để đẩy chỉ số ra khỏi ngưỡng, rồi bấm "Theo dõi cơ thể phản hồi". Sau đó bật "Cơ chế điều hoà bị rối loạn" và làm lại để thấy khi nào mất cân bằng.
Một tình huống xảy ra:
5,2 mmol/L bình thường
Đường huyết trong ngưỡng bình thường: môi trường trong cân bằng.
Mô hình đơn giản hoá để minh hoạ. Ngưỡng bình thường của người trưởng thành: đường huyết lúc đói 3,9 – 6,4 mmol/L; thân nhiệt khoảng 36,5 – 37,5 °C.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Chọn tất cả các thành phần của môi trường trong cơ thể.
Bài 2
Sắp xếp đường đi của dịch trong cơ thể, bắt đầu từ máu trong mao mạch.
Bài 3
Cân bằng môi trường trong là gì?
Bài 4
Kết quả xét nghiệm glucose lúc đói của một người là 7,2 mmol/L, ngưỡng bình thường là 3,9 – 6,4 mmol/L. Kết quả này cao hơn giới hạn trên của ngưỡng bao nhiêu mmol/L?
Bài 5
Một bạn nữ có kết quả uric acid trong máu là 320 µmol/L (ngưỡng của nữ: 150 – 360 µmol/L). Nhận xét nào đúng?
Bài 6
Nối mỗi tình trạng mất cân bằng kéo dài với bệnh có thể gặp.
Bài 7
Khi đường huyết tăng cao sau bữa ăn, cơ thể phản hồi như thế nào?
Bài 8
Chọn tất cả các thói quen giúp duy trì cân bằng môi trường trong.
Ghi nhớ
- Môi trường trong gồm máu, nước mô và bạch huyết; tế bào trao đổi chất với môi trường ngoài thông qua môi trường trong.
- Cân bằng môi trường trong là sự duy trì ổn định các điều kiện lí, hoá (nhiệt độ, pH, nồng độ glucose, ion…) của môi trường trong; nhờ đó tế bào và cơ thể hoạt động bình thường.
- Khi chỉ số lệch khỏi ngưỡng, cơ thể phản hồi để đưa về ngưỡng; nếu mất cân bằng kéo dài sẽ gây bệnh như tiểu đường, gout.
- Đọc kết quả xét nghiệm: so sánh giá trị đo được với giá trị tham chiếu để biết thấp hơn, trong hay cao hơn ngưỡng.