Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 36. Điều hoà môi trường trong của cơ thể người

Dù em vừa ăn một bữa thật no hay đã nhịn đói cả buổi sáng, dù trời nắng 38 °C hay rét 10 °C, lượng đường trong máu và nhiệt độ cơ thể em vẫn chỉ dao động trong một khoảng rất hẹp. Cơ thể giữ các chỉ số đó ổn định bằng cách nào, và chuyện gì xảy ra khi sự ổn định ấy bị phá vỡ?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm môi trường trong của cơ thể và các thành phần của môi trường trong.
  • Nêu được khái niệm cân bằng môi trường trong và vai trò của việc duy trì ổn định môi trường trong.
  • Đọc và hiểu được kết quả xét nghiệm nồng độ glucose và uric acid trong máu.

Môi trường trong của cơ thể

Định nghĩa · Môi trường trong

Môi trường trong của cơ thể gồm máu, nước mô (dịch mô) và bạch huyết. Các tế bào của cơ thể sống trong môi trường trong và trao đổi chất với môi trường ngoài thông qua môi trường trong.
  • Máu chảy trong hệ mạch; một phần huyết tương (cùng bạch cầu) thấm qua thành mao mạch ra khe giữa các tế bào tạo thành nước mô.
  • Nước mô bao quanh tế bào: máu mang O₂ và chất dinh dưỡng đến tế bào qua nước mô; CO₂ và chất thải của tế bào đi vào nước mô rồi vào máu.
  • Một phần nước mô thấm vào mạch bạch huyết tạo thành bạch huyết; bạch huyết theo mạch bạch huyết đổ về tĩnh mạch, hoà vào máu.

Cân bằng môi trường trong

Định nghĩa · Cân bằng môi trường trong

Cân bằng môi trường trong (cân bằng nội môi) là sự duy trì ổn định các điều kiện lí, hoá của môi trường trong cơ thể như nhiệt độ, độ pH, nồng độ glucose, nồng độ các ion, áp suất thẩm thấu…

Cân bằng môi trường trong bảo đảm cho các tế bào, cơ quan hoạt động bình thường. Khi các chỉ số vượt ra ngoài ngưỡng bình thường, cơ thể bị rối loạn hoạt động, có thể dẫn đến bệnh, thậm chí tử vong. Ví dụ: nồng độ glucose trong máu cao kéo dài gây bệnh tiểu đường; nồng độ uric acid trong máu cao kéo dài có thể gây bệnh gout.

Một số chỉ số sinh lí của người trưởng thành bình thường (giá trị tham khảo)
Chỉ sốNgưỡng bình thường
Glucose trong máu (lúc đói)3,9 – 6,4 mmol/L
Uric acid trong máuNam: 180 – 420 µmol/L; nữ: 150 – 360 µmol/L
pH máu7,35 – 7,45
Thân nhiệtKhoảng 36,5 – 37,5 °C

Nhiều cơ quan cùng tham gia giữ cân bằng: thận thải nước, muối thừa và chất thải; phổi thải CO₂ giúp ổn định pH máu; gan dự trữ và giải phóng glucose; da toả nhiệt. Hệ thần kinh và hệ nội tiết điều khiển, phối hợp hoạt động của các cơ quan đó. Khi một chỉ số lệch khỏi ngưỡng, cơ thể phản hồi để đưa chỉ số trở về ngưỡng bình thường.

Ghi chú · Ví dụ: ăn mặn thấy khát

Ăn mặn làm nồng độ muối trong máu tăng. Cơ thể phản hồi bằng cảm giác khát để ta uống thêm nước, đồng thời thận tăng thải muối thừa theo nước tiểu. Nhờ vậy, nồng độ muối trong máu trở về bình thường.

Đọc kết quả xét nghiệm máu

Phiếu kết quả xét nghiệm thường có ba cột chính: tên chỉ số, kết quả của người được xét nghiệm và giá trị tham chiếu (ngưỡng bình thường). Muốn đọc kết quả, em so sánh giá trị đo được với giá trị tham chiếu: thấp hơn, nằm trong hay cao hơn ngưỡng.

Kết quả xét nghiệm máu lúc đói của một người nam 45 tuổi
Chỉ sốKết quảGiá trị tham chiếuNhận xét
Glucose7,8 mmol/L3,9 – 6,4 mmol/LCao hơn ngưỡng
Uric acid480 µmol/L180 – 420 µmol/LCao hơn ngưỡng

Lưu ý

Giá trị tham chiếu có thể khác nhau đôi chút giữa các phòng xét nghiệm. Chỉ bác sĩ mới kết luận bệnh, dựa trên nhiều xét nghiệm và thăm khám.

Khám phá

Đồng hồ chỉ số sinh lí

Chọn đường huyết hoặc thân nhiệt, chọn một tình huống (hay tự kéo thanh trượt) để đẩy chỉ số ra khỏi ngưỡng, rồi bấm "Theo dõi cơ thể phản hồi". Sau đó bật "Cơ chế điều hoà bị rối loạn" và làm lại để thấy khi nào mất cân bằng.

Chỉ số sinh lí

Một tình huống xảy ra:

5,2 mmol/L
6,43,9mmol/Lthời gian →ngưỡng bình thường

5,2 mmol/L bình thường

Đường huyết trong ngưỡng bình thường: môi trường trong cân bằng.

Mô hình đơn giản hoá để minh hoạ. Ngưỡng bình thường của người trưởng thành: đường huyết lúc đói 3,9 – 6,4 mmol/L; thân nhiệt khoảng 36,5 – 37,5 °C.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đọc phiếu xét nghiệm trong bài: người nam có glucose lúc đói 7,8 mmol/L và uric acid 480 µmol/L. Hãy nhận xét và cho biết người này có nguy cơ mắc bệnh gì.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao sau khi ăn mặn ta thấy khát nước? Điều đó có ý nghĩa gì với cơ thể?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Chọn tất cả các thành phần của môi trường trong cơ thể.

Bài 2

Sắp xếp đường đi của dịch trong cơ thể, bắt đầu từ máu trong mao mạch.

  1. Vị trí 1: Bạch huyết
  2. Vị trí 2: Máu trong mao mạch
  3. Vị trí 3: Tĩnh mạch
  4. Vị trí 4: Nước mô

Bài 3

Cân bằng môi trường trong là gì?

Bài 4

Kết quả xét nghiệm glucose lúc đói của một người là 7,2 mmol/L, ngưỡng bình thường là 3,9 – 6,4 mmol/L. Kết quả này cao hơn giới hạn trên của ngưỡng bao nhiêu mmol/L?

Đơn vị:mmol/L

Bài 5

Một bạn nữ có kết quả uric acid trong máu là 320 µmol/L (ngưỡng của nữ: 150 – 360 µmol/L). Nhận xét nào đúng?

Bài 6

Nối mỗi tình trạng mất cân bằng kéo dài với bệnh có thể gặp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Khi đường huyết tăng cao sau bữa ăn, cơ thể phản hồi như thế nào?

Bài 8

Chọn tất cả các thói quen giúp duy trì cân bằng môi trường trong.

Ghi nhớ

  • Môi trường trong gồm máu, nước mô và bạch huyết; tế bào trao đổi chất với môi trường ngoài thông qua môi trường trong.
  • Cân bằng môi trường trong là sự duy trì ổn định các điều kiện lí, hoá (nhiệt độ, pH, nồng độ glucose, ion…) của môi trường trong; nhờ đó tế bào và cơ thể hoạt động bình thường.
  • Khi chỉ số lệch khỏi ngưỡng, cơ thể phản hồi để đưa về ngưỡng; nếu mất cân bằng kéo dài sẽ gây bệnh như tiểu đường, gout.
  • Đọc kết quả xét nghiệm: so sánh giá trị đo được với giá trị tham chiếu để biết thấp hơn, trong hay cao hơn ngưỡng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ