Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 37. Hệ thần kinh và các giác quan ở người

Một quả bóng bay về phía em: mắt nhìn thấy bóng, não tính hướng bay và ra lệnh cho tay giơ lên bắt, tất cả chỉ trong chưa đầy một giây. Hệ thần kinh và các giác quan phối hợp với nhau như thế nào? Vì sao có bạn phải đeo kính mới nhìn rõ chữ trên bảng?

Em sẽ học được

  • Nêu được chức năng của hệ thần kinh; phân biệt được bộ phận trung ương và bộ phận ngoại biên của hệ thần kinh.
  • Trình bày được một số bệnh về hệ thần kinh, cách phòng tránh và tác hại của các chất gây nghiện.
  • Nêu được cấu tạo, chức năng của mắt và tai; mô tả được quá trình thu nhận ánh sáng và âm thanh.
  • Trình bày được tật cận thị, viễn thị, một số bệnh về mắt, tai và cách phòng tránh.

Hệ thần kinh

Hệ thần kinh thu nhận thông tin từ môi trường trong và ngoài cơ thể, xử lí thông tin rồi điều khiển, điều hoà và phối hợp hoạt động của các cơ quan, giúp cơ thể là một khối thống nhất và thích nghi với môi trường.

Cấu tạo hệ thần kinh
Bộ phậnGồmChức năng chính
Trung ươngNão (trong hộp sọ) và tuỷ sống (trong ống xương sống)Tiếp nhận, xử lí thông tin và phát lệnh điều khiển
Ngoại biênDây thần kinh và hạch thần kinhDẫn truyền xung thần kinh giữa trung ương và các cơ quan

Thẻ chưa xếp (6)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/6 thẻ
Một số bệnh về hệ thần kinh
BệnhBiểu hiện
AlzheimerSuy giảm trí nhớ, khả năng suy nghĩ, thay đổi hành vi; thường gặp ở người cao tuổi
ParkinsonRun tay chân, cử động chậm, cứng cơ, mất thăng bằng
Động kinhCo giật, có thể mất ý thức trong thời gian ngắn, lặp đi lặp lại

Lưu ý · Chất gây nghiện

Ma tuý, rượu bia, thuốc lá… tác động lên hệ thần kinh, gây nghiện, làm rối loạn hoạt động của não, suy giảm trí nhớ, tổn hại sức khoẻ và kéo theo nhiều hệ luỵ cho gia đình, xã hội. Tuyệt đối không thử ma tuý; không uống rượu bia, không hút thuốc lá.

Để bảo vệ hệ thần kinh: ngủ đủ giấc, học tập và nghỉ ngơi hợp lí, ăn uống đủ chất, tập thể dục, tránh căng thẳng kéo dài, đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, xe đạp điện, tránh xa chất gây nghiện.

Thị giác

Cơ quan thị giác gồm mắt (cầu mắt) và dây thần kinh thị giác. Cầu mắt có ba lớp màng: màng cứng (phần trước trong suốt là màng giác), màng mạch (phần trước là lòng đen, giữa có lỗ đồng tử) và màng lưới chứa các tế bào thụ cảm thị giác (tế bào nón, tế bào que). Bên trong cầu mắt là môi trường trong suốt: thuỷ dịch, thể thuỷ tinh và dịch thuỷ tinh.

Định lí · Quá trình thu nhận ánh sáng

Ánh sáng từ vật đi qua màng giác, thuỷ dịch, đồng tử, thể thuỷ tinh, dịch thuỷ tinh rồi hội tụ trên màng lưới, tạo ảnh. Tế bào thụ cảm ở màng lưới bị kích thích, phát sinh xung thần kinh truyền theo dây thần kinh thị giác về vùng thị giác ở não, cho ta cảm giác nhìn thấy vật. Thể thuỷ tinh có thể phồng lên (nhìn vật ở gần) hoặc dẹt xuống (nhìn vật ở xa) để ảnh luôn rơi đúng màng lưới.
Tật cận thị và viễn thị
TậtNguyên nhânẢnh của vậtKhắc phục
Cận thị: chỉ nhìn rõ vật ở gầnCầu mắt dài bẩm sinh, hoặc thể thuỷ tinh quá phồng do đọc sách quá gần, sai tư thế lâu ngàyHiện ở trước màng lưới khi nhìn vật ở xaĐeo kính phân kì (kính cận)
Viễn thị: chỉ nhìn rõ vật ở xaCầu mắt ngắn bẩm sinh, hoặc thể thuỷ tinh bị lão hoá, kém đàn hồi ở người giàHiện ở sau màng lưới khi nhìn vật ở gầnĐeo kính hội tụ (kính viễn, kính lão)
  • Bệnh đau mắt đỏ (viêm kết mạc) do virus, vi khuẩn; lây qua tiếp xúc, dùng chung khăn, chậu rửa mặt.
  • Đục thuỷ tinh thể: thể thuỷ tinh bị mờ đục, thường ở người cao tuổi, làm nhìn mờ.
  • Bảo vệ mắt: ngồi học đúng tư thế, đủ ánh sáng, giữ khoảng cách khi đọc sách, không dùng máy tính, điện thoại quá lâu; giữ vệ sinh mắt, không dùng chung khăn; ăn thức ăn giàu vitamin A; khám mắt định kì.

Thính giác

Cấu tạo của tai
PhầnGồmChức năng
Tai ngoàiVành tai, ống tai, màng nhĩHứng và hướng sóng âm vào; màng nhĩ rung theo sóng âm
Tai giữaChuỗi xương tai (xương búa, xương đe, xương bàn đạp), vòi nhĩTruyền và khuếch đại rung động; vòi nhĩ cân bằng áp suất hai bên màng nhĩ
Tai trongỐc tai (chứa tế bào thụ cảm thính giác) và bộ phận tiền đìnhỐc tai thu nhận âm thanh; bộ phận tiền đình giúp giữ thăng bằng

Định lí · Quá trình thu nhận âm thanh

Sóng âm được vành tai hứng, đi qua ống tai làm màng nhĩ rung. Rung động truyền qua chuỗi xương tai vào tai trong, làm chuyển động chất lỏng trong ốc tai và kích thích tế bào thụ cảm thính giác. Xung thần kinh xuất hiện, theo dây thần kinh thính giác về vùng thính giác ở não, cho ta cảm nhận âm thanh.

Bệnh viêm tai giữa thường gặp ở trẻ em, do vi khuẩn từ họng theo vòi nhĩ lên tai giữa, gây đau tai, chảy mủ, nghe kém. Để bảo vệ tai: vệ sinh tai đúng cách, không dùng vật nhọn ngoáy tai; chữa dứt điểm viêm họng, viêm mũi; tránh tiếng ồn lớn, không nghe tai nghe với âm lượng lớn trong thời gian dài.

Khám phá

Mô phỏng mắt nhìn vật

Chọn loại mắt và kéo thanh trượt để đưa vật lại gần hay ra xa. Quan sát thể thuỷ tinh phồng hay dẹt và ảnh hiện trên, trước hay sau màng lưới. Với mắt cận thị và viễn thị, bật "Đeo kính" để xem kính khắc phục tật như thế nào.

Loại mắt
300 cm
vậtthể thuỷ tinhmàng lưới(khoảng cách và độ lệch ảnh vẽ không theo tỉ lệ)
Vị trí ảnh
Trên màng lưới
Mắt này nhìn rõ vật cách mắt
từ 25 cm đến rất xa

Ảnh hiện rõ trên màng lưới: nhìn rõ vật. Thể thuỷ tinh phồng lên để nhìn rõ vật.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao người cận thị nhìn rõ chữ trong sách nhưng không nhìn rõ chữ trên bảng? Cần khắc phục bằng cách nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hãy trình bày đường đi của âm thanh từ khi sóng âm tới tai đến khi ta nghe được.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Bộ phận trung ương của hệ thần kinh gồm

Bài 2

Sắp xếp đường đi của ánh sáng từ vật đến màng lưới.

  1. Vị trí 1: Thể thuỷ tinh
  2. Vị trí 2: Màng giác
  3. Vị trí 3: Dịch thuỷ tinh
  4. Vị trí 4: Thuỷ dịch
  5. Vị trí 5: Màng lưới

Bài 3

Nối mỗi tật của mắt với vị trí ảnh và loại kính khắc phục.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Khi chuyển từ nhìn bảng sang nhìn vở trên bàn, thể thuỷ tinh thay đổi thế nào?

Bài 5

Nối mỗi bộ phận của tai với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Bệnh viêm tai giữa ở trẻ em thường do nguyên nhân nào?

Bài 7

Chọn tất cả các thói quen giúp phòng tránh cận thị.

Bài 8

Chọn tất cả các bệnh về hệ thần kinh.

Bài 9

Một mắt cận thị chỉ nhìn rõ vật cách mắt từ 17 cm đến 50 cm. Khoảng nhìn rõ của mắt đó dài bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Ghi nhớ

  • Hệ thần kinh gồm bộ phận trung ương (não, tuỷ sống) và bộ phận ngoại biên (dây thần kinh, hạch thần kinh); điều khiển, điều hoà, phối hợp hoạt động các cơ quan.
  • Alzheimer, Parkinson, động kinh là bệnh về hệ thần kinh; chất gây nghiện làm tổn hại hệ thần kinh.
  • Ánh sáng qua màng giác, thuỷ dịch, thể thuỷ tinh, dịch thuỷ tinh hội tụ trên màng lưới; xung thần kinh theo dây thần kinh thị giác về não.
  • Cận thị: ảnh của vật ở xa trước màng lưới, đeo kính phân kì. Viễn thị: ảnh của vật ở gần sau màng lưới, đeo kính hội tụ.
  • Tai gồm tai ngoài, tai giữa, tai trong; ốc tai thu nhận âm thanh, bộ phận tiền đình giữ thăng bằng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ