Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 38. Hệ nội tiết ở người

Vì sao khi sợ hãi, tim em đập thình thịch và tay chân run lên? Vì sao ở tuổi dậy thì, cơ thể bạn nam và bạn nữ thay đổi rất nhanh? Đằng sau những thay đổi ấy là những "sứ giả hoá học" nhỏ bé gọi là hormone, do các tuyến nội tiết tiết ra.

Em sẽ học được

  • Phân biệt được tuyến nội tiết và tuyến ngoại tiết; nêu được hormone là gì.
  • Kể tên được các tuyến nội tiết chính, nêu được vị trí, hormone và vai trò của chúng.
  • Trình bày được một số bệnh liên quan đến hệ nội tiết (tiểu đường, bướu cổ) và cách phòng chống.

Tuyến nội tiết và hormone

Định nghĩa · Tuyến nội tiết, tuyến ngoại tiết

Tuyến nội tiết tiết hormone ngấm thẳng vào máu, theo máu đến các cơ quan (không có ống dẫn). Tuyến ngoại tiết tiết chất theo ống dẫn ra ngoài hoặc vào một khoang của cơ thể (tuyến nước bọt, tuyến mồ hôi, tuyến lệ…). Tuyến tuỵ và tuyến sinh dục vừa có chức năng nội tiết vừa có chức năng ngoại tiết.
  • Hormone là chất hoá học do tuyến nội tiết tiết ra, theo máu đến tác động lên cơ quan đích (cơ quan chịu tác động của hormone).
  • Hormone có hoạt tính sinh học rất cao: chỉ một lượng rất nhỏ đã gây tác dụng rõ rệt.
  • Mỗi hormone chỉ tác động lên một hoặc một số cơ quan đích xác định.
  • Hệ nội tiết cùng với hệ thần kinh điều hoà các quá trình sinh lí, giữ cân bằng môi trường trong cơ thể.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Các tuyến nội tiết chính

Vị trí, hormone và vai trò của một số tuyến nội tiết
TuyếnVị tríHormone và vai trò chính
Tuyến yênNền sọGH kích thích sinh trưởng; các hormone điều khiển tuyến giáp, tuyến trên thận, tuyến sinh dục
Tuyến tùngTrong nãoMelatonin điều hoà nhịp thức – ngủ
Tuyến giápCổ, trước khí quảnThyroxine tăng trao đổi chất, ảnh hưởng sinh trưởng, phát triển; calcitonin giảm calcium máu
Tuyến cận giápMặt sau tuyến giápPTH tăng calcium máu
Tuyến ứcTrong lồng ngựcHormone giúp phát triển tế bào lympho T (miễn dịch); hoạt động mạnh ở trẻ em
Tuyến tuỵSau dạ dàyInsulin giảm đường huyết; glucagon tăng đường huyết
Tuyến trên thậnTrên hai quả thậnAdrenaline tăng nhịp tim, huyết áp, đường huyết khi căng thẳng; cortisol, aldosterone
Tuyến sinh dụcBuồng trứng (nữ), tinh hoàn (nam)Estrogen, progesterone; testosterone: gây biến đổi ở tuổi dậy thì

Định lí · Điều hoà đường huyết

Sau bữa ăn, đường huyết tăng: tuyến tuỵ tiết insulin, giúp tế bào nhận glucose và gan, cơ chuyển glucose thành glycogen dự trữ, đường huyết giảm về mức bình thường. Lúc đói, đường huyết giảm: tuyến tuỵ tiết glucagon, gan phân giải glycogen thành glucose đưa vào máu, đường huyết tăng lên. Hai hormone tác dụng ngược chiều giữ đường huyết ổn định.

Một số bệnh nội tiết

Bệnh tiểu đường và bệnh bướu cổ
BệnhNguyên nhânBiểu hiệnPhòng chống
Tiểu đường (đái tháo đường)Tuyến tuỵ tiết không đủ insulin hoặc tế bào giảm đáp ứng với insulin, làm glucose trong máu cao kéo dàiKhát nhiều, tiểu nhiều, ăn nhiều nhưng sút cân, mệt mỏi; về lâu dài gây tổn thương mắt, thận, tim mạch, thần kinhĂn uống hợp lí, hạn chế đồ ngọt, tinh bột tinh chế, đồ uống có đường; tập thể dục, giữ cân nặng hợp lí; kiểm tra đường huyết định kì
Bướu cổ (do thiếu iodine)Khẩu phần thiếu iodine, tuyến giáp không tổng hợp đủ thyroxine nên tăng kích thướcTuyến giáp phình to ở cổ; trẻ em chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; người lớn mệt mỏi, giảm trí nhớDùng muối iodine, ăn hải sản (cá biển, rong biển…)

Ghi chú · Tiết quá nhiều cũng gây bệnh

Tuyến giáp hoạt động quá mạnh (bệnh Basedow) làm tăng trao đổi chất: người bệnh nóng nảy, mất ngủ, sút cân, tim đập nhanh, mắt lồi. Tuyến yên tiết quá nhiều hoặc quá ít GH ở tuổi trẻ có thể gây bệnh khổng lồ hoặc lùn.

Khám phá

Bản đồ tuyến nội tiết

Ở chế độ "Tìm hiểu", bấm vào từng số trên cơ thể để xem tên tuyến, hormone tiết ra và cơ quan đích. Sau đó chuyển sang "Gọi tên" hoặc "Tìm vị trí" để tự kiểm tra.

Chế độ
12345678

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao Nhà nước khuyến khích người dân dùng muối iodine? Nếu thiếu iodine kéo dài, cơ thể bị ảnh hưởng thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người bị bệnh tiểu đường do tuyến tuỵ không tiết đủ insulin. Hãy giải thích vì sao đường huyết của người này luôn cao và vì sao trong nước tiểu có thể có glucose.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Đặc điểm nào phân biệt tuyến nội tiết với tuyến ngoại tiết?

Bài 2

Nối mỗi tuyến nội tiết với hormone mà nó tiết ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Hormone nào làm giảm nồng độ glucose trong máu?

Bài 4

Tuyến nội tiết nào tiết hormone tăng trưởng (GH) và điều khiển hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác?

Bài 5

Bệnh bướu cổ do thiếu iodine liên quan đến tuyến nội tiết nào?

Bài 6

Chọn tất cả các biện pháp giúp phòng bệnh tiểu đường.

Bài 7

Nối mỗi tuyến với vị trí của nó trong cơ thể.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Khi bất ngờ gặp một con chó dữ, tim em đập nhanh, thở gấp. Hormone nào chủ yếu gây ra phản ứng này?

Ghi nhớ

  • Tuyến nội tiết tiết hormone thẳng vào máu; hormone có hoạt tính cao, tác động lên cơ quan đích xác định.
  • Các tuyến nội tiết chính: tuyến yên, tuyến tùng, tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến ức, tuyến tuỵ, tuyến trên thận, tuyến sinh dục; tuyến tuỵ và tuyến sinh dục vừa nội tiết vừa ngoại tiết.
  • Insulin (giảm) và glucagon (tăng) của tuyến tuỵ giữ đường huyết ổn định.
  • Tiểu đường do thiếu insulin hoặc tế bào kém đáp ứng insulin; bướu cổ do thiếu iodine. Phòng bệnh: ăn uống hợp lí, dùng muối iodine, tập thể dục.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ