Chương VII · Lý thuyết
Bài 38. Hệ nội tiết ở người
Vì sao khi sợ hãi, tim em đập thình thịch và tay chân run lên? Vì sao ở tuổi dậy thì, cơ thể bạn nam và bạn nữ thay đổi rất nhanh? Đằng sau những thay đổi ấy là những "sứ giả hoá học" nhỏ bé gọi là hormone, do các tuyến nội tiết tiết ra.
Em sẽ học được
- Phân biệt được tuyến nội tiết và tuyến ngoại tiết; nêu được hormone là gì.
- Kể tên được các tuyến nội tiết chính, nêu được vị trí, hormone và vai trò của chúng.
- Trình bày được một số bệnh liên quan đến hệ nội tiết (tiểu đường, bướu cổ) và cách phòng chống.
Tuyến nội tiết và hormone
Định nghĩa · Tuyến nội tiết, tuyến ngoại tiết
- Hormone là chất hoá học do tuyến nội tiết tiết ra, theo máu đến tác động lên cơ quan đích (cơ quan chịu tác động của hormone).
- Hormone có hoạt tính sinh học rất cao: chỉ một lượng rất nhỏ đã gây tác dụng rõ rệt.
- Mỗi hormone chỉ tác động lên một hoặc một số cơ quan đích xác định.
- Hệ nội tiết cùng với hệ thần kinh điều hoà các quá trình sinh lí, giữ cân bằng môi trường trong cơ thể.
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Các tuyến nội tiết chính
| Tuyến | Vị trí | Hormone và vai trò chính |
|---|---|---|
| Tuyến yên | Nền sọ | GH kích thích sinh trưởng; các hormone điều khiển tuyến giáp, tuyến trên thận, tuyến sinh dục |
| Tuyến tùng | Trong não | Melatonin điều hoà nhịp thức – ngủ |
| Tuyến giáp | Cổ, trước khí quản | Thyroxine tăng trao đổi chất, ảnh hưởng sinh trưởng, phát triển; calcitonin giảm calcium máu |
| Tuyến cận giáp | Mặt sau tuyến giáp | PTH tăng calcium máu |
| Tuyến ức | Trong lồng ngực | Hormone giúp phát triển tế bào lympho T (miễn dịch); hoạt động mạnh ở trẻ em |
| Tuyến tuỵ | Sau dạ dày | Insulin giảm đường huyết; glucagon tăng đường huyết |
| Tuyến trên thận | Trên hai quả thận | Adrenaline tăng nhịp tim, huyết áp, đường huyết khi căng thẳng; cortisol, aldosterone |
| Tuyến sinh dục | Buồng trứng (nữ), tinh hoàn (nam) | Estrogen, progesterone; testosterone: gây biến đổi ở tuổi dậy thì |
Định lí · Điều hoà đường huyết
Một số bệnh nội tiết
| Bệnh | Nguyên nhân | Biểu hiện | Phòng chống |
|---|---|---|---|
| Tiểu đường (đái tháo đường) | Tuyến tuỵ tiết không đủ insulin hoặc tế bào giảm đáp ứng với insulin, làm glucose trong máu cao kéo dài | Khát nhiều, tiểu nhiều, ăn nhiều nhưng sút cân, mệt mỏi; về lâu dài gây tổn thương mắt, thận, tim mạch, thần kinh | Ăn uống hợp lí, hạn chế đồ ngọt, tinh bột tinh chế, đồ uống có đường; tập thể dục, giữ cân nặng hợp lí; kiểm tra đường huyết định kì |
| Bướu cổ (do thiếu iodine) | Khẩu phần thiếu iodine, tuyến giáp không tổng hợp đủ thyroxine nên tăng kích thước | Tuyến giáp phình to ở cổ; trẻ em chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; người lớn mệt mỏi, giảm trí nhớ | Dùng muối iodine, ăn hải sản (cá biển, rong biển…) |
Ghi chú · Tiết quá nhiều cũng gây bệnh
Khám phá
Bản đồ tuyến nội tiết
Ở chế độ "Tìm hiểu", bấm vào từng số trên cơ thể để xem tên tuyến, hormone tiết ra và cơ quan đích. Sau đó chuyển sang "Gọi tên" hoặc "Tìm vị trí" để tự kiểm tra.
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Đặc điểm nào phân biệt tuyến nội tiết với tuyến ngoại tiết?
Bài 2
Nối mỗi tuyến nội tiết với hormone mà nó tiết ra.
Bài 3
Hormone nào làm giảm nồng độ glucose trong máu?
Bài 4
Tuyến nội tiết nào tiết hormone tăng trưởng (GH) và điều khiển hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác?
Bài 5
Bệnh bướu cổ do thiếu iodine liên quan đến tuyến nội tiết nào?
Bài 6
Chọn tất cả các biện pháp giúp phòng bệnh tiểu đường.
Bài 7
Nối mỗi tuyến với vị trí của nó trong cơ thể.
Bài 8
Khi bất ngờ gặp một con chó dữ, tim em đập nhanh, thở gấp. Hormone nào chủ yếu gây ra phản ứng này?
Ghi nhớ
- Tuyến nội tiết tiết hormone thẳng vào máu; hormone có hoạt tính cao, tác động lên cơ quan đích xác định.
- Các tuyến nội tiết chính: tuyến yên, tuyến tùng, tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến ức, tuyến tuỵ, tuyến trên thận, tuyến sinh dục; tuyến tuỵ và tuyến sinh dục vừa nội tiết vừa ngoại tiết.
- Insulin (giảm) và glucagon (tăng) của tuyến tuỵ giữ đường huyết ổn định.
- Tiểu đường do thiếu insulin hoặc tế bào kém đáp ứng insulin; bướu cổ do thiếu iodine. Phòng bệnh: ăn uống hợp lí, dùng muối iodine, tập thể dục.