Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 39. Da và điều hoà thân nhiệt ở người

Mùa hè đá bóng dưới nắng, mặt em đỏ bừng và mồ hôi ướt đẫm áo; mùa đông gió bấc thổi, da tái đi và nổi da gà. Dù trời nóng hay lạnh, nhiệt độ cơ thể em vẫn giữ ở khoảng 37 °C. Làn da đã làm gì để giữ được điều đó?

Em sẽ học được

  • Nêu được cấu tạo sơ lược và chức năng của da.
  • Trình bày được một số bệnh về da, cách phòng chống và một số biện pháp chăm sóc, bảo vệ, làm đẹp da an toàn.
  • Nêu được khái niệm thân nhiệt; vai trò của da và hệ thần kinh trong điều hoà thân nhiệt.
  • Nêu được các biện pháp chống nóng, chống lạnh; biết cách sơ cứu khi bị cảm nóng, cảm lạnh.

Cấu tạo và chức năng của da

Cấu tạo của da
LớpThành phần chính
Lớp biểu bìTầng sừng (tế bào chết hoá sừng, dễ bong) và tầng tế bào sống (phân chia tạo tế bào mới, chứa sắc tố)
Lớp bìMô liên kết với các sợi đàn hồi; có thụ quan, tuyến nhờn, tuyến mồ hôi, bao lông, cơ co chân lông, mạch máu, dây thần kinh
Lớp mỡ dưới daCác tế bào mỡ dự trữ, cách nhiệt
Chế độ
12345678910

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

  • Bảo vệ: tầng sừng, chất nhờn và sắc tố chống thấm nước, ngăn vi khuẩn, chống tia cực tím; lớp mỡ dưới da đệm, chống tác động cơ học.
  • Cảm giác: các thụ quan tiếp nhận kích thích nóng, lạnh, đau, áp lực.
  • Bài tiết: tuyến mồ hôi thải nước, muối khoáng, urea.
  • Điều hoà thân nhiệt: nhờ mạch máu dưới da, tuyến mồ hôi, cơ co chân lông và lớp mỡ.
  • Da cùng với lông, tóc, móng còn tạo nên vẻ đẹp của con người.

Bệnh về da, bảo vệ và làm đẹp da

Một số bệnh về da
BệnhNguyên nhânPhòng chống
Mụn trứng cáTuyến nhờn tiết nhiều (thường ở tuổi dậy thì), bít tắc lỗ chân lông, vi khuẩn gây viêmRửa mặt sạch, không nặn mụn, ăn ít đồ ngọt, nhiều dầu mỡ
Lang ben, hắc làoDo nấm, lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ cá nhânTắm rửa thường xuyên, giữ da khô thoáng, không dùng chung quần áo, khăn
GhẻDo cái ghẻ (một loài ve nhỏ) đào hang dưới da, gây ngứaGiữ vệ sinh thân thể, giặt phơi chăn màn, quần áo dưới nắng
BỏngDo nhiệt, hoá chất, điện; nặng có thể tổn thương các lớp sâu của daCẩn thận với lửa, nước sôi, hoá chất; sơ cứu bằng cách xả nước mát lên vết bỏng

Ghi chú · Chăm sóc và làm đẹp da an toàn

Tắm rửa thường xuyên, rèn luyện thân thể, ăn uống đủ chất và uống đủ nước, tránh tiếp xúc lâu với ánh nắng gắt (dùng kem chống nắng, mũ, áo dài tay). Không lạm dụng mĩ phẩm, không dùng mĩ phẩm không rõ nguồn gốc; không tự ý xăm, lột da… vì có thể gây tổn thương da.

Thân nhiệt và điều hoà thân nhiệt

Định nghĩa · Thân nhiệt

Thân nhiệt là nhiệt độ của cơ thể. Ở người khoẻ mạnh, thân nhiệt luôn ổn định ở khoảng 37 °C (dao động khoảng 36,5 – 37,5 °C) nhờ sự cân bằng giữa quá trình sinh nhiệt và toả nhiệt.
Vai trò của da trong điều hoà thân nhiệt
Khi trời nóng hoặc vận động mạnhKhi trời lạnh
Mạch máu dưới da dãn ra, máu qua da nhiều, tăng toả nhiệtMạch máu dưới da co lại, giảm toả nhiệt
Tuyến mồ hôi tăng tiết mồ hôi; mồ hôi bay hơi lấy đi nhiệtGiảm tiết mồ hôi
Cơ co chân lông dãnCơ co chân lông co, lông dựng lên (sởn gai ốc)
—Cơ run lên để tăng sinh nhiệt khi quá lạnh

Mọi hoạt động điều hoà thân nhiệt đều do hệ thần kinh điều khiển: các thụ quan ở da báo về trung ương thần kinh, trung ương phát lệnh làm mạch máu co, dãn, tuyến mồ hôi tiết nhiều hay ít, cơ run… Khi trời nóng ẩm, mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể khó toả nhiệt, dễ bị bức bối, say nóng.

  • Chống nóng: mặc quần áo thoáng mát, đội mũ nón khi ra nắng; uống đủ nước; không tắm ngay hoặc ngồi trước quạt mạnh khi mồ hôi đang ra nhiều; trồng cây xanh, nhà ở thoáng mát.
  • Chống lạnh: mặc đủ ấm (giữ ấm cổ, ngực, chân tay); ăn uống đủ năng lượng; rèn luyện thân thể để tăng khả năng chịu lạnh.
  1. Sơ cứu người bị cảm nóng (say nắng, say nóng): đưa người bệnh vào chỗ thoáng mát; cởi bớt quần áo; lau người bằng khăn ướt mát (chú ý trán, nách, bẹn); cho uống nước mát pha chút muối hoặc dung dịch bù nước; nếu không đỡ, đưa đến cơ sở y tế.
  2. Sơ cứu người bị cảm lạnh: đưa người bệnh vào chỗ ấm, kín gió; thay quần áo ướt bằng quần áo khô, ấm; ủ ấm bằng chăn; cho uống nước ấm, ăn đồ ăn nóng; nếu không đỡ, đưa đến cơ sở y tế.

Khám phá

Da phản ứng với nhiệt độ môi trường

Kéo thanh trượt nhiệt độ môi trường từ 0 °C đến 45 °C và bật, tắt "Đang vận động mạnh". Quan sát mạch máu dưới da co hay dãn, tuyến mồ hôi tiết nhiều hay ít, lông có dựng lên không và khi nào cơ run.

25 °C
biểu bìbìmỡ dưới danhiệt toả ramạch máucơ co chân lông dãntuyến mồ hôi
Mạch máu dưới da
Bình thường
Mồ hôi
Tiết rất ít
Thân nhiệt
Giữ ổn định khoảng 37 °C

Dễ chịu: lượng nhiệt sinh ra cân bằng với lượng nhiệt toả ra, mạch máu dưới da và tuyến mồ hôi hoạt động bình thường.

Hình vẽ sơ lược, không theo tỉ lệ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao khi trời nóng, da ta hồng hào và đổ nhiều mồ hôi; còn khi trời rét, da tái đi và nổi da gà?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bạn vừa chạy bộ dưới trời nắng, mồ hôi ra nhiều liền vào phòng bật quạt mạnh thổi thẳng vào người rồi đi tắm nước lạnh. Việc làm này có đúng không? Vì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sắp xếp các lớp của da từ ngoài vào trong.

  1. Vị trí 1: Lớp bì
  2. Vị trí 2: Lớp mỡ dưới da
  3. Vị trí 3: Tầng sừng
  4. Vị trí 4: Tầng tế bào sống

Bài 2

Nối mỗi bộ phận của da với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Khi trời lạnh, mạch máu dưới da và tuyến mồ hôi phản ứng như thế nào?

Bài 4

Hiện tượng "sởn gai ốc" khi trời lạnh là do

Bài 5

Thân nhiệt bình thường khoảng 37 °C. Một bạn bị sốt, nhiệt kế chỉ 38,5 °C. Thân nhiệt của bạn cao hơn mức bình thường bao nhiêu độ C?

Đơn vị:°C

Bài 6

Chọn tất cả các việc nên làm khi sơ cứu người bị say nắng.

Bài 7

Nối mỗi bệnh về da với nguyên nhân gây bệnh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Vì sao vào ngày nóng ẩm, ta thấy bức bối, khó chịu hơn ngày nóng khô?

Ghi nhớ

  • Da gồm lớp biểu bì (tầng sừng, tầng tế bào sống), lớp bì (thụ quan, tuyến nhờn, tuyến mồ hôi, bao lông, cơ co chân lông, mạch máu) và lớp mỡ dưới da.
  • Da có chức năng bảo vệ, cảm giác, bài tiết, điều hoà thân nhiệt và tạo vẻ đẹp.
  • Thân nhiệt người khoẻ mạnh ổn định ở khoảng 37 °C nhờ cân bằng sinh nhiệt và toả nhiệt, do hệ thần kinh điều khiển.
  • Nóng: mạch máu dưới da dãn, tăng tiết mồ hôi. Lạnh: mạch máu co, cơ co chân lông co, cơ run.
  • Giữ vệ sinh da, ăn mặc phù hợp thời tiết; biết sơ cứu khi bị cảm nóng, cảm lạnh.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ