Chương VII · Lý thuyết
Bài 39. Da và điều hoà thân nhiệt ở người
Mùa hè đá bóng dưới nắng, mặt em đỏ bừng và mồ hôi ướt đẫm áo; mùa đông gió bấc thổi, da tái đi và nổi da gà. Dù trời nóng hay lạnh, nhiệt độ cơ thể em vẫn giữ ở khoảng 37 °C. Làn da đã làm gì để giữ được điều đó?
Em sẽ học được
- Nêu được cấu tạo sơ lược và chức năng của da.
- Trình bày được một số bệnh về da, cách phòng chống và một số biện pháp chăm sóc, bảo vệ, làm đẹp da an toàn.
- Nêu được khái niệm thân nhiệt; vai trò của da và hệ thần kinh trong điều hoà thân nhiệt.
- Nêu được các biện pháp chống nóng, chống lạnh; biết cách sơ cứu khi bị cảm nóng, cảm lạnh.
Cấu tạo và chức năng của da
| Lớp | Thành phần chính |
|---|---|
| Lớp biểu bì | Tầng sừng (tế bào chết hoá sừng, dễ bong) và tầng tế bào sống (phân chia tạo tế bào mới, chứa sắc tố) |
| Lớp bì | Mô liên kết với các sợi đàn hồi; có thụ quan, tuyến nhờn, tuyến mồ hôi, bao lông, cơ co chân lông, mạch máu, dây thần kinh |
| Lớp mỡ dưới da | Các tế bào mỡ dự trữ, cách nhiệt |
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
- Bảo vệ: tầng sừng, chất nhờn và sắc tố chống thấm nước, ngăn vi khuẩn, chống tia cực tím; lớp mỡ dưới da đệm, chống tác động cơ học.
- Cảm giác: các thụ quan tiếp nhận kích thích nóng, lạnh, đau, áp lực.
- Bài tiết: tuyến mồ hôi thải nước, muối khoáng, urea.
- Điều hoà thân nhiệt: nhờ mạch máu dưới da, tuyến mồ hôi, cơ co chân lông và lớp mỡ.
- Da cùng với lông, tóc, móng còn tạo nên vẻ đẹp của con người.
Bệnh về da, bảo vệ và làm đẹp da
| Bệnh | Nguyên nhân | Phòng chống |
|---|---|---|
| Mụn trứng cá | Tuyến nhờn tiết nhiều (thường ở tuổi dậy thì), bít tắc lỗ chân lông, vi khuẩn gây viêm | Rửa mặt sạch, không nặn mụn, ăn ít đồ ngọt, nhiều dầu mỡ |
| Lang ben, hắc lào | Do nấm, lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ cá nhân | Tắm rửa thường xuyên, giữ da khô thoáng, không dùng chung quần áo, khăn |
| Ghẻ | Do cái ghẻ (một loài ve nhỏ) đào hang dưới da, gây ngứa | Giữ vệ sinh thân thể, giặt phơi chăn màn, quần áo dưới nắng |
| Bỏng | Do nhiệt, hoá chất, điện; nặng có thể tổn thương các lớp sâu của da | Cẩn thận với lửa, nước sôi, hoá chất; sơ cứu bằng cách xả nước mát lên vết bỏng |
Ghi chú · Chăm sóc và làm đẹp da an toàn
Thân nhiệt và điều hoà thân nhiệt
Định nghĩa · Thân nhiệt
| Khi trời nóng hoặc vận động mạnh | Khi trời lạnh |
|---|---|
| Mạch máu dưới da dãn ra, máu qua da nhiều, tăng toả nhiệt | Mạch máu dưới da co lại, giảm toả nhiệt |
| Tuyến mồ hôi tăng tiết mồ hôi; mồ hôi bay hơi lấy đi nhiệt | Giảm tiết mồ hôi |
| Cơ co chân lông dãn | Cơ co chân lông co, lông dựng lên (sởn gai ốc) |
| — | Cơ run lên để tăng sinh nhiệt khi quá lạnh |
Mọi hoạt động điều hoà thân nhiệt đều do hệ thần kinh điều khiển: các thụ quan ở da báo về trung ương thần kinh, trung ương phát lệnh làm mạch máu co, dãn, tuyến mồ hôi tiết nhiều hay ít, cơ run… Khi trời nóng ẩm, mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể khó toả nhiệt, dễ bị bức bối, say nóng.
- Chống nóng: mặc quần áo thoáng mát, đội mũ nón khi ra nắng; uống đủ nước; không tắm ngay hoặc ngồi trước quạt mạnh khi mồ hôi đang ra nhiều; trồng cây xanh, nhà ở thoáng mát.
- Chống lạnh: mặc đủ ấm (giữ ấm cổ, ngực, chân tay); ăn uống đủ năng lượng; rèn luyện thân thể để tăng khả năng chịu lạnh.
- Sơ cứu người bị cảm nóng (say nắng, say nóng): đưa người bệnh vào chỗ thoáng mát; cởi bớt quần áo; lau người bằng khăn ướt mát (chú ý trán, nách, bẹn); cho uống nước mát pha chút muối hoặc dung dịch bù nước; nếu không đỡ, đưa đến cơ sở y tế.
- Sơ cứu người bị cảm lạnh: đưa người bệnh vào chỗ ấm, kín gió; thay quần áo ướt bằng quần áo khô, ấm; ủ ấm bằng chăn; cho uống nước ấm, ăn đồ ăn nóng; nếu không đỡ, đưa đến cơ sở y tế.
Khám phá
Da phản ứng với nhiệt độ môi trường
Kéo thanh trượt nhiệt độ môi trường từ 0 °C đến 45 °C và bật, tắt "Đang vận động mạnh". Quan sát mạch máu dưới da co hay dãn, tuyến mồ hôi tiết nhiều hay ít, lông có dựng lên không và khi nào cơ run.
- Mạch máu dưới da
- Bình thường
- Mồ hôi
- Tiết rất ít
- Thân nhiệt
- Giữ ổn định khoảng 37 °C
Dễ chịu: lượng nhiệt sinh ra cân bằng với lượng nhiệt toả ra, mạch máu dưới da và tuyến mồ hôi hoạt động bình thường.
Hình vẽ sơ lược, không theo tỉ lệ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Sắp xếp các lớp của da từ ngoài vào trong.
Bài 2
Nối mỗi bộ phận của da với chức năng của nó.
Bài 3
Khi trời lạnh, mạch máu dưới da và tuyến mồ hôi phản ứng như thế nào?
Bài 4
Hiện tượng "sởn gai ốc" khi trời lạnh là do
Bài 5
Thân nhiệt bình thường khoảng 37 °C. Một bạn bị sốt, nhiệt kế chỉ 38,5 °C. Thân nhiệt của bạn cao hơn mức bình thường bao nhiêu độ C?
Bài 6
Chọn tất cả các việc nên làm khi sơ cứu người bị say nắng.
Bài 7
Nối mỗi bệnh về da với nguyên nhân gây bệnh.
Bài 8
Vì sao vào ngày nóng ẩm, ta thấy bức bối, khó chịu hơn ngày nóng khô?
Ghi nhớ
- Da gồm lớp biểu bì (tầng sừng, tầng tế bào sống), lớp bì (thụ quan, tuyến nhờn, tuyến mồ hôi, bao lông, cơ co chân lông, mạch máu) và lớp mỡ dưới da.
- Da có chức năng bảo vệ, cảm giác, bài tiết, điều hoà thân nhiệt và tạo vẻ đẹp.
- Thân nhiệt người khoẻ mạnh ổn định ở khoảng 37 °C nhờ cân bằng sinh nhiệt và toả nhiệt, do hệ thần kinh điều khiển.
- Nóng: mạch máu dưới da dãn, tăng tiết mồ hôi. Lạnh: mạch máu co, cơ co chân lông co, cơ run.
- Giữ vệ sinh da, ăn mặc phù hợp thời tiết; biết sơ cứu khi bị cảm nóng, cảm lạnh.