Chương VII · Lý thuyết
Bài 40. Sinh sản ở người
Mỗi người chúng ta đều bắt đầu từ một tế bào duy nhất, hợp tử, hình thành khi một tinh trùng kết hợp với một trứng. Hệ sinh dục làm thế nào để tạo ra tinh trùng, trứng và nuôi dưỡng một em bé? Ở tuổi dậy thì, em cần biết gì để bảo vệ sức khoẻ sinh sản của mình?
Em sẽ học được
- Nêu được chức năng của hệ sinh dục; kể tên và nêu được chức năng của các cơ quan sinh dục nam và nữ.
- Phân biệt được thụ tinh và thụ thai; nêu được hiện tượng kinh nguyệt.
- Nêu được các nguyên tắc và một số biện pháp tránh thai.
- Kể tên được một số bệnh lây truyền qua đường sinh dục và cách phòng tránh; nêu được ý nghĩa của bảo vệ sức khoẻ sinh sản vị thành niên.
Cơ quan sinh dục
Hệ sinh dục có chức năng sinh sản, duy trì nòi giống. Cơ quan sinh dục nam sản sinh tinh trùng, cơ quan sinh dục nữ sản sinh trứng và là nơi thai phát triển. Tinh hoàn và buồng trứng còn tiết hormone sinh dục, gây nên những biến đổi ở tuổi dậy thì.
| Bộ phận | Chức năng |
|---|---|
| Tinh hoàn | Sản sinh tinh trùng (từ tuổi dậy thì); tiết hormone sinh dục nam testosterone |
| Bìu | Chứa và bảo vệ tinh hoàn, giữ nhiệt độ khoảng 33 – 34 °C, thấp hơn thân nhiệt, thích hợp cho sự sản sinh tinh trùng |
| Mào tinh | Nơi tinh trùng tiếp tục phát triển, hoàn thiện về cấu tạo |
| Ống dẫn tinh | Dẫn tinh trùng từ mào tinh đến túi tinh |
| Túi tinh | Chứa tinh trùng |
| Tuyến tiền liệt, tuyến hành | Tiết dịch hoà với tinh trùng tạo thành tinh dịch, nuôi dưỡng tinh trùng |
| Dương vật (có ống đái) | Đưa tinh dịch vào âm đạo; ống đái là đường dẫn chung của nước tiểu và tinh dịch |
| Bộ phận | Chức năng |
|---|---|
| Buồng trứng | Sản sinh trứng (từ tuổi dậy thì, thường mỗi chu kì có một trứng chín và rụng); tiết hormone estrogen, progesterone |
| Ống dẫn trứng (có phễu ở đầu) | Phễu hứng trứng rụng; ống dẫn trứng đưa trứng về tử cung, là nơi xảy ra sự thụ tinh |
| Tử cung | Nơi phôi làm tổ và phát triển thành thai |
| Âm đạo | Nơi tiếp nhận tinh trùng; đường ra của máu kinh và của thai nhi khi sinh |
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Thụ tinh và thụ thai
Định nghĩa · Thụ tinh
Định nghĩa · Thụ thai
- Trứng chín rụng khỏi buồng trứng, được phễu hứng vào ống dẫn trứng.
- Tinh trùng từ âm đạo bơi qua tử cung lên ống dẫn trứng; một tinh trùng chui vào trứng: sự thụ tinh, tạo hợp tử.
- Hợp tử vừa phân chia thành phôi vừa di chuyển xuống tử cung (khoảng 6 – 7 ngày).
- Phôi bám và làm tổ trong niêm mạc tử cung: sự thụ thai. Phôi phát triển thành thai, được nuôi qua nhau thai.
Ghi chú · Điều kiện để có thai
Hiện tượng kinh nguyệt
Định nghĩa · Kinh nguyệt
| Ngày | Buồng trứng | Niêm mạc tử cung | Hormone |
|---|---|---|---|
| 1 – 5 | Nang trứng mới bắt đầu phát triển | Bong ra: hành kinh | Thấp |
| 6 – 13 | Nang trứng lớn dần, trứng chín | Dày lên trở lại | Estrogen tăng dần |
| 14 | Trứng rụng | Đã khá dày | Estrogen cao nhất rồi giảm |
| 15 – 28 | Nang trứng biến thành thể vàng | Dày, xốp, nhiều mạch máu, đón phôi | Thể vàng tiết progesterone |
Trứng rụng khoảng 14 ngày trước kì kinh tiếp theo. Nếu trứng không được thụ tinh, thể vàng teo đi, lượng progesterone giảm, niêm mạc tử cung bong ra: một kì kinh mới bắt đầu. Nếu trứng được thụ tinh và phôi làm tổ, thể vàng được duy trì, tiếp tục tiết progesterone, niêm mạc không bong ra nên người phụ nữ không có kinh nguyệt trong thời gian mang thai.
Các biện pháp tránh thai
Muốn tránh thai cần ngăn một trong các điều kiện của sự thụ thai. Các biện pháp tránh thai dựa vào ba nguyên tắc:
- Ngăn trứng chín và rụng: uống thuốc tránh thai đúng chỉ dẫn.
- Ngăn tinh trùng gặp trứng: dùng bao cao su; thắt ống dẫn tinh hoặc thắt ống dẫn trứng; tránh quan hệ tình dục vào thời kì trứng rụng.
- Ngăn trứng đã thụ tinh làm tổ: đặt vòng tránh thai (dụng cụ tử cung).
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Lưu ý
Bảo vệ sức khoẻ sinh sản
| Bệnh | Tác nhân | Tác hại |
|---|---|---|
| Lậu | Song cầu khuẩn lậu (vi khuẩn) | Viêm, tiểu buốt, chảy mủ ở đường sinh dục; có thể gây vô sinh, chửa ngoài dạ con; lây sang con khi sinh gây mù |
| Giang mai | Xoắn khuẩn giang mai (vi khuẩn) | Vết loét ở cơ quan sinh dục, phát ban; về sau tổn thương tim mạch, thần kinh; có thể truyền sang thai nhi |
| HIV/AIDS | Virus HIV | Phá huỷ tế bào bạch cầu, làm suy giảm miễn dịch; người bệnh dễ mắc các bệnh cơ hội và tử vong |
HIV lây qua ba con đường: quan hệ tình dục không an toàn, đường máu (dùng chung kim tiêm, truyền máu nhiễm HIV) và từ mẹ sang con. HIV không lây khi bắt tay, ôm, ăn chung hay dùng chung nhà vệ sinh.
- Không quan hệ tình dục sớm; sống chung thuỷ một vợ một chồng; sử dụng bao cao su.
- Không dùng chung kim tiêm, dao cạo; chỉ truyền máu đã được xét nghiệm.
- Giữ vệ sinh cơ quan sinh dục, nhất là trong những ngày hành kinh; khám và điều trị sớm khi có dấu hiệu bất thường.
Lưu ý · Mang thai ở tuổi vị thành niên
Khám phá
Lịch chu kì kinh nguyệt
Ở chế độ "Khám phá", chọn từng ngày trên lịch (bấm hoặc dùng phím mũi tên) hoặc bấm lên đồ thị để xem buồng trứng, niêm mạc tử cung và hormone thay đổi thế nào. Đổi độ dài chu kì để thấy ngày trứng rụng dịch chuyển; bật "Trứng rụng được thụ tinh" để xem vì sao khi có thai không có kinh nguyệt. Sau đó thử chế độ "Thử thách".
- Hành kinh
- Nang trứng phát triển
- Trứng rụng
- Thể vàng hoạt động
- Ngày dễ thụ thai
- Buồng trứng
- Một nang trứng mới bắt đầu phát triển.
- Tử cung
- Lớp niêm mạc tử cung của chu kì trước bong ra, thoát ra ngoài cùng máu và dịch nhầy.
- Hormone
- Estrogen và progesterone đều thấp.
Ngày 1/28: Hành kinh.
Mô hình đơn giản hoá, mức hormone chỉ là tương đối. Trứng rụng khoảng 14 ngày trước kì kinh sau; chu kì thực của mỗi người có thể dao động.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Nối mỗi bộ phận của cơ quan sinh dục nam với chức năng của nó.
Bài 2
Sự thụ tinh ở người thường xảy ra ở đâu?
Bài 3
Hiện tượng trứng đã thụ tinh di chuyển xuống tử cung, bám và làm tổ trong niêm mạc tử cung gọi là gì?
Bài 4
Sắp xếp các sự kiện theo đúng thứ tự từ khi trứng rụng đến khi có thai.
Bài 5
Một bạn nữ có chu kì kinh nguyệt đều 32 ngày. Trứng thường rụng vào ngày thứ mấy của chu kì (ngày đầu hành kinh là ngày 1)?
Bài 6
Chu kì kinh nguyệt của Lan đều 28 ngày. Kì kinh gần nhất của Lan bắt đầu ngày 3 tháng 5. Kì kinh tiếp theo dự kiến bắt đầu vào ngày nào của tháng 5?
Bài 7
Nguyên nhân trực tiếp gây ra kinh nguyệt là gì?
Bài 8
Đặt vòng tránh thai (dụng cụ tử cung) dựa vào nguyên tắc nào?
Bài 9
Chọn tất cả các con đường lây truyền HIV.
Bài 10
Biện pháp nào vừa giúp tránh thai vừa phòng được bệnh lây truyền qua đường sinh dục?
Bài 11
Chọn tất cả các nguy cơ khi mang thai ở tuổi vị thành niên.
Ghi nhớ
- Hệ sinh dục có chức năng sinh sản. Tinh hoàn sản sinh tinh trùng, tiết testosterone; buồng trứng sản sinh trứng, tiết estrogen, progesterone; tử cung là nơi thai phát triển.
- Thụ tinh: trứng kết hợp tinh trùng tạo hợp tử, ở ống dẫn trứng. Thụ thai: phôi làm tổ trong niêm mạc tử cung.
- Kinh nguyệt: trứng không được thụ tinh, niêm mạc tử cung bong ra cùng máu và dịch nhầy; chu kì 28 – 32 ngày, kéo dài 3 – 5 ngày; trứng rụng khoảng 14 ngày trước kì kinh sau.
- Tránh thai: ngăn trứng chín và rụng, ngăn tinh trùng gặp trứng, ngăn trứng đã thụ tinh làm tổ.
- Phòng bệnh lây truyền qua đường sinh dục (lậu, giang mai, HIV/AIDS): không quan hệ tình dục sớm, dùng bao cao su, không dùng chung kim tiêm; tránh mang thai ở tuổi vị thành niên.