Chương VIII · Lý thuyết
Bài 41. Môi trường và các nhân tố sinh thái
Một hồ nước, một khu rừng, thậm chí một thân cây hay cơ thể một con vật đều có thể là nơi sống của sinh vật. Vì sao cá rô phi nuôi ở miền Bắc hay chết rét vào những đợt rét đậm, trong khi ở miền Nam cá lớn nhanh quanh năm?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm môi trường sống; kể được các loại môi trường sống chủ yếu và lấy được ví dụ.
- Nêu được khái niệm nhân tố sinh thái; phân biệt được nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh, giải thích vì sao con người là nhân tố có ảnh hưởng lớn.
- Trình bày được khái niệm giới hạn sinh thái và vận dụng để chọn vật nuôi, cây trồng phù hợp.
Môi trường sống
Định nghĩa · Môi trường sống
Có bốn loại môi trường sống chủ yếu của sinh vật:
| Loại môi trường | Đặc điểm | Ví dụ sinh vật |
|---|---|---|
| Môi trường trên cạn | Gồm mặt đất và lớp khí quyển gần mặt đất | Hổ, cây lim, chim sẻ, con người |
| Môi trường nước | Nước ngọt, nước lợ và nước mặn | Cá chép, rong biển, tôm, cá voi |
| Môi trường trong đất | Các lớp đất có độ sâu khác nhau | Giun đất, dế dũi, chuột chũi |
| Môi trường sinh vật | Cơ thể sinh vật khác (động vật, thực vật, con người) | Sán lá gan trong gan bò, giun đũa trong ruột người, cây tầm gửi trên cây khác |
Nhân tố sinh thái
Định nghĩa · Nhân tố sinh thái
- Nhân tố vô sinh: các yếu tố không sống của môi trường như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, nước, gió, không khí, đất và chất khoáng…
- Nhân tố hữu sinh: các sinh vật khác và con người. Ví dụ với một cây xanh: sâu ăn lá, ong thụ phấn, cỏ dại cạnh tranh, vi sinh vật trong đất, con người chăm sóc hay chặt phá.
Ghi chú · Con người là nhân tố hữu sinh đặc biệt
Các nhân tố sinh thái luôn thay đổi theo thời gian (ngày đêm, mùa trong năm) và theo không gian. Hãy xếp các nhân tố quanh một cây xanh vào đúng nhóm.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Giới hạn sinh thái
Định nghĩa · Giới hạn sinh thái
- Giới hạn dưới và giới hạn trên: hai điểm gây chết của sinh vật.
- Khoảng thuận lợi: khoảng giá trị của nhân tố sinh thái giúp sinh vật sinh trưởng, phát triển tốt nhất; trong đó có điểm cực thuận.
- Khoảng chống chịu: khoảng giá trị nằm giữa khoảng thuận lợi và một giới hạn, ở đó hoạt động sống của sinh vật bị ức chế.
| Giới hạn dưới | Khoảng thuận lợi | Điểm cực thuận | Giới hạn trên |
|---|---|---|---|
| 5 °C | 20 – 35 °C | 30 °C | 42 °C |
Mỗi loài có giới hạn sinh thái riêng với từng nhân tố. Loài có giới hạn sinh thái rộng với nhiều nhân tố thường phân bố rộng; loài có giới hạn hẹp thường phân bố hẹp. Ví dụ cá chép ở Việt Nam chịu được từ 2 °C đến 44 °C, rộng hơn cá rô phi.
Ứng dụng: chọn giống cây trồng, vật nuôi có giới hạn sinh thái phù hợp với điều kiện địa phương; gieo trồng đúng thời vụ; trồng cây ưa bóng (như cà phê, ca cao, sa nhân) dưới tán cây khác để có ánh sáng phù hợp. Thử chọn loài cá để nuôi ở một địa phương:
Đặt nhiệt độ nước thấp nhất và cao nhất trong năm của địa phương. Mỗi thanh là giới hạn sinh thái về nhiệt độ của một loài cá (đỏ: chết; vàng: chống chịu; xanh: thuận lợi); dải viền đen là nhiệt độ nước của địa phương.
-
Loài cá A: sống được nhưng có lúc rơi vào khoảng chống chịu, cá lớn chậm
-
Loài cá B: không nuôi được: có lúc nhiệt độ nước vượt ra ngoài giới hạn sinh thái, cá chết
-
Loài cá C: sống được nhưng có lúc rơi vào khoảng chống chịu, cá lớn chậm
Với nước từ 14 °C đến 31 °C, không loài nào luôn ở khoảng thuận lợi; chọn loài sống được và chăm sóc thêm.
Khám phá
Đồ thị giới hạn sinh thái của cá rô phi
Kéo nút tròn trên đường cong (hoặc dùng thanh trượt, phím mũi tên) để đổi nhiệt độ nước. Quan sát khi nào cá ở khoảng thuận lợi, khoảng chống chịu và khi nào cá chết.
Khoảng thuận lợi: sinh vật sinh trưởng, phát triển tốt
25 °C nằm trong khoảng thuận lợi (20 – 35 °C): cá sinh trưởng, phát triển tốt.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Chọn tất cả các loại môi trường sống chủ yếu của sinh vật.
Bài 2
Nối mỗi sinh vật với môi trường sống chủ yếu của nó.
Bài 3
Chọn tất cả các nhân tố vô sinh.
Bài 4
Vì sao con người được xem là nhân tố có ảnh hưởng lớn trong nhóm nhân tố hữu sinh?
Bài 5
Cá rô phi ở Việt Nam có giới hạn dưới về nhiệt độ là 5 °C và giới hạn trên là 42 °C. Giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi rộng bao nhiêu độ C?
Bài 6
Nước ao nóng lên 38 °C. Cá rô phi (giới hạn 5 – 42 °C, thuận lợi 20 – 35 °C) sẽ:
Bài 7
Giá trị nhiệt độ mà tại đó sinh vật sinh trưởng, phát triển tốt nhất (30 °C với cá rô phi) được gọi là gì?
Bài 8
Nước ao ở một vùng quanh năm từ 13 °C đến 23 °C. Loài nào phù hợp nhất để nuôi? Loài A: 10 – 40 °C (thuận lợi 22 – 32 °C); loài B: 2 – 30 °C (thuận lợi 12 – 24 °C); loài C: 5 – 38 °C (thuận lợi 15 – 33 °C).
Bài 9
Cá chép ở Việt Nam chịu được nhiệt độ từ 2 °C đến 44 °C, cá rô phi từ 5 °C đến 42 °C. Nhận định nào đúng?
Ghi nhớ
- Môi trường sống là nơi sống của sinh vật, gồm mọi thứ bao quanh và tác động tới sinh vật; có bốn loại: trên cạn, nước, trong đất, sinh vật.
- Nhân tố sinh thái là những nhân tố môi trường tác động tới sinh vật, gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh; con người là nhân tố hữu sinh có ảnh hưởng mạnh nhất.
- Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu đựng của sinh vật với một nhân tố sinh thái, từ giới hạn dưới đến giới hạn trên; trong đó có khoảng thuận lợi (chứa điểm cực thuận) và khoảng chống chịu.
- Chọn cây trồng, vật nuôi có giới hạn sinh thái phù hợp với điều kiện địa phương.