Bỏ qua đến nội dung

Chương VIII · Lý thuyết

Bài 42. Quần thể sinh vật

Trong một ruộng lúa có hàng nghìn cây lúa, hàng trăm con cua đồng, vài chục con chim sáo. Mỗi nhóm sinh vật cùng loài ấy có phải là một "quần thể"? Làm sao biết một quần thể đang phát triển hay đang suy giảm?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm quần thể sinh vật và lấy được ví dụ.
  • Nêu được các đặc trưng cơ bản của quần thể: kích thước, mật độ, tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi, kiểu phân bố cá thể; tính được mật độ cá thể.
  • Nhận biết được ba dạng tháp tuổi và đề xuất được biện pháp bảo vệ quần thể.

Khái niệm quần thể sinh vật

Định nghĩa · Quần thể sinh vật

Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể cùng loài, sinh sống trong một khoảng không gian xác định, ở một thời điểm nhất định và có khả năng sinh sản tạo thành những thế hệ mới.
  • Ví dụ quần thể: quần thể cá cóc ở Tam Đảo, quần thể lúa trong một ruộng lúa, quần thể cá mè trong một ao, quần thể cây đậu xanh trong vườn.
  • Không phải quần thể: các loài cá trong một ao (nhiều loài khác nhau), một lồng gà bày bán ở chợ (sống tạm thời, không sinh sản tạo thế hệ mới tại đó).

Các đặc trưng cơ bản của quần thể

Kích thước quần thể là tổng số cá thể (hoặc khối lượng, năng lượng của các cá thể) của quần thể. Loài có kích thước cơ thể nhỏ thường có kích thước quần thể lớn và ngược lại: trong cùng một khu rừng, quần thể chuột đông hơn thỏ, thỏ đông hơn hươu, hươu đông hơn voi.

Định nghĩa · Mật độ cá thể

Mật độ cá thể của quần thể là số lượng cá thể trong một đơn vị diện tích hay thể tích.

Mật độ = Số lượng cá thể : Diện tích (hoặc thể tích). Đơn vị thường dùng: cá thể/m², cá thể/ha, cá thể/m³.

Mật độ của một số quần thể
Quần thểSố cá thểKhông gian sốngMật độ
Lim xanh11250 cây15 ha750 cây/ha
Bắp cải3000 cây750 m²4 cây/m²
Cá chép120000 con60000 m³2 con/m³

Mật độ thay đổi theo mùa, theo năm và theo điều kiện sống (thức ăn, nơi ở). Mật độ quá cao làm các cá thể cạnh tranh gay gắt về thức ăn, nơi ở.

Định nghĩa · Tỉ lệ giới tính

Tỉ lệ giới tính là tỉ lệ giữa số lượng cá thể đực và số lượng cá thể cái trong quần thể. Ở đa số loài, tỉ lệ này xấp xỉ 1:1 (ở người, lúc mới sinh khoảng 1,05 nam : 1 nữ); nó thay đổi theo loài, theo thời gian và điều kiện sống. Ví dụ: vào mùa sinh sản, quần thể rắn có số cá thể cái nhiều hơn cá thể đực, sau mùa sinh sản số cá thể đực và cái lại xấp xỉ nhau.

Thành phần nhóm tuổi: các cá thể trong quần thể được xếp vào ba nhóm tuổi: nhóm tuổi trước sinh sản, nhóm tuổi sinh sản và nhóm tuổi sau sinh sản. Xếp chồng các nhóm từ dưới lên ta được tháp tuổi.

Ba dạng tháp tuổi
Dạng thápNhóm trước sinh sản so với nhóm sinh sảnXu hướng của quần thể
Phát triểnNhiều hơn (đáy tháp rộng)Số lượng cá thể tăng
Ổn địnhBằng hoặc xấp xỉ bằngSố lượng cá thể ít thay đổi
Suy thoáiÍt hơn (đáy tháp hẹp)Số lượng cá thể giảm

Nghiên cứu thành phần nhóm tuổi giúp con người khai thác và bảo vệ quần thể hợp lí, ví dụ quy định kích thước mắt lưới để không đánh bắt cá con.

Kiểu phân bố cá thể: các cá thể trong quần thể phân bố trong không gian theo ba kiểu.

Các kiểu phân bố cá thể trong quần thể
Kiểu phân bốĐiều kiệnVí dụ
Phân bố đềuĐiều kiện sống phân bố đồng đều, các cá thể cạnh tranh gay gắtCây thông trong rừng thông, chim hải âu làm tổ
Phân bố theo nhómĐiều kiện sống không đồng đều, các cá thể thích sống tụ họpCác bụi cây hoang dại, đàn trâu rừng
Phân bố ngẫu nhiênĐiều kiện sống tương đối đồng đều, các cá thể không cạnh tranh gay gắtCây gỗ trong rừng mưa nhiệt đới, sâu trên tán cây, ngao sò ở bãi triều

Bảo vệ quần thể

Quần thể tồn tại nhờ môi trường sống; khi môi trường bị biến đổi theo hướng xấu, quần thể suy giảm. Vì vậy bảo vệ môi trường sống của quần thể chính là bảo vệ quần thể.

  • Bảo vệ môi trường sống tự nhiên của quần thể; thành lập các vườn quốc gia (Cúc Phương, Cát Bà, Ba Vì…) và khu bảo tồn.
  • Nghiêm cấm săn bắt, buôn bán các loài có nguy cơ tuyệt chủng.
  • Khai thác hợp lí: không đánh bắt cá con, không dùng xung điện, chất nổ; khai thác đúng mùa.
  • Với quần thể có nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên: di chuyển đến nơi có điều kiện thuận lợi hơn như vườn thú, trang trại bảo tồn để nhân giống.

Khám phá

Đọc tháp tuổi

Chọn một tình huống, đọc mô tả và dự đoán dạng tháp tuổi. Sau khi chọn, tháp tuổi hiện ra: dùng nút − / + để thay đổi các nhóm tuổi và xem dạng tháp, xu hướng của quần thể thay đổi thế nào.

Tình huống

Sau vụ lúa bội thu, thức ăn dồi dào, chuột đồng sinh sản liên tục; trong quần thể có rất nhiều chuột non.

Em dự đoán tháp tuổi của quần thể có dạng:

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một khu rừng trồng rộng 5 ha có 3000 cây keo. Tính mật độ cá thể của quần thể keo.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quần thể cá trong hồ có nhóm tuổi trước sinh sản chiếm 20%, nhóm sinh sản 50%, nhóm sau sinh sản 30%. Tháp tuổi có dạng gì? Nêu nguyên nhân có thể và biện pháp khắc phục.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Tập hợp sinh vật nào sau đây là một quần thể?

Bài 2

Một ao rộng 400 m² có 1200 con cá mè. Mật độ quần thể cá mè là bao nhiêu con/m²?

Đơn vị:con/m²

Bài 3

Một bể nuôi có thể tích 2 m³ chứa 50 con cá. Mật độ cá trong bể là bao nhiêu con/m³?

Đơn vị:con/m³

Bài 4

Một quần thể hươu có 300 cá thể, trong đó có 120 con đực. Tỉ lệ giới tính (đực : cái) của quần thể bằng bao nhiêu? Viết dưới dạng phân số tối giản.

Bài 5

Voi, hươu, thỏ, chuột cùng sống trong một khu rừng. Sắp xếp các quần thể theo kích thước quần thể tăng dần.

  1. Vị trí 1: Chuột
  2. Vị trí 2: Voi
  3. Vị trí 3: Thỏ
  4. Vị trí 4: Hươu

Bài 6

Nối mỗi dạng tháp tuổi với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Quần thể chuột đồng có nhóm trước sinh sản 55%, nhóm sinh sản 35%, nhóm sau sinh sản 10%. Số lượng chuột trong thời gian tới có xu hướng:

Bài 8

Các cây thông trong một rừng thông mọc cách nhau khá đều. Đây là kiểu phân bố cá thể nào và vì sao?

Bài 9

Chọn tất cả các biện pháp bảo vệ quần thể sinh vật.

Ghi nhớ

  • Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian xác định, ở một thời điểm nhất định, có khả năng sinh sản tạo thế hệ mới.
  • Đặc trưng cơ bản: kích thước quần thể, mật độ cá thể (số cá thể / đơn vị diện tích hoặc thể tích), tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi, kiểu phân bố cá thể (đều, theo nhóm, ngẫu nhiên).
  • Tháp tuổi có ba dạng: phát triển (đáy rộng), ổn định, suy thoái (đáy hẹp).
  • Bảo vệ môi trường sống của quần thể chính là bảo vệ quần thể.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ