Chương VIII · Lý thuyết
Bài 42. Quần thể sinh vật
Trong một ruộng lúa có hàng nghìn cây lúa, hàng trăm con cua đồng, vài chục con chim sáo. Mỗi nhóm sinh vật cùng loài ấy có phải là một "quần thể"? Làm sao biết một quần thể đang phát triển hay đang suy giảm?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm quần thể sinh vật và lấy được ví dụ.
- Nêu được các đặc trưng cơ bản của quần thể: kích thước, mật độ, tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi, kiểu phân bố cá thể; tính được mật độ cá thể.
- Nhận biết được ba dạng tháp tuổi và đề xuất được biện pháp bảo vệ quần thể.
Khái niệm quần thể sinh vật
Định nghĩa · Quần thể sinh vật
- Ví dụ quần thể: quần thể cá cóc ở Tam Đảo, quần thể lúa trong một ruộng lúa, quần thể cá mè trong một ao, quần thể cây đậu xanh trong vườn.
- Không phải quần thể: các loài cá trong một ao (nhiều loài khác nhau), một lồng gà bày bán ở chợ (sống tạm thời, không sinh sản tạo thế hệ mới tại đó).
Các đặc trưng cơ bản của quần thể
Kích thước quần thể là tổng số cá thể (hoặc khối lượng, năng lượng của các cá thể) của quần thể. Loài có kích thước cơ thể nhỏ thường có kích thước quần thể lớn và ngược lại: trong cùng một khu rừng, quần thể chuột đông hơn thỏ, thỏ đông hơn hươu, hươu đông hơn voi.
Định nghĩa · Mật độ cá thể
Mật độ = Số lượng cá thể : Diện tích (hoặc thể tích). Đơn vị thường dùng: cá thể/m², cá thể/ha, cá thể/m³.
| Quần thể | Số cá thể | Không gian sống | Mật độ |
|---|---|---|---|
| Lim xanh | 11250 cây | 15 ha | 750 cây/ha |
| Bắp cải | 3000 cây | 750 m² | 4 cây/m² |
| Cá chép | 120000 con | 60000 m³ | 2 con/m³ |
Mật độ thay đổi theo mùa, theo năm và theo điều kiện sống (thức ăn, nơi ở). Mật độ quá cao làm các cá thể cạnh tranh gay gắt về thức ăn, nơi ở.
Định nghĩa · Tỉ lệ giới tính
Thành phần nhóm tuổi: các cá thể trong quần thể được xếp vào ba nhóm tuổi: nhóm tuổi trước sinh sản, nhóm tuổi sinh sản và nhóm tuổi sau sinh sản. Xếp chồng các nhóm từ dưới lên ta được tháp tuổi.
| Dạng tháp | Nhóm trước sinh sản so với nhóm sinh sản | Xu hướng của quần thể |
|---|---|---|
| Phát triển | Nhiều hơn (đáy tháp rộng) | Số lượng cá thể tăng |
| Ổn định | Bằng hoặc xấp xỉ bằng | Số lượng cá thể ít thay đổi |
| Suy thoái | Ít hơn (đáy tháp hẹp) | Số lượng cá thể giảm |
Nghiên cứu thành phần nhóm tuổi giúp con người khai thác và bảo vệ quần thể hợp lí, ví dụ quy định kích thước mắt lưới để không đánh bắt cá con.
Kiểu phân bố cá thể: các cá thể trong quần thể phân bố trong không gian theo ba kiểu.
| Kiểu phân bố | Điều kiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân bố đều | Điều kiện sống phân bố đồng đều, các cá thể cạnh tranh gay gắt | Cây thông trong rừng thông, chim hải âu làm tổ |
| Phân bố theo nhóm | Điều kiện sống không đồng đều, các cá thể thích sống tụ họp | Các bụi cây hoang dại, đàn trâu rừng |
| Phân bố ngẫu nhiên | Điều kiện sống tương đối đồng đều, các cá thể không cạnh tranh gay gắt | Cây gỗ trong rừng mưa nhiệt đới, sâu trên tán cây, ngao sò ở bãi triều |
Bảo vệ quần thể
Quần thể tồn tại nhờ môi trường sống; khi môi trường bị biến đổi theo hướng xấu, quần thể suy giảm. Vì vậy bảo vệ môi trường sống của quần thể chính là bảo vệ quần thể.
- Bảo vệ môi trường sống tự nhiên của quần thể; thành lập các vườn quốc gia (Cúc Phương, Cát Bà, Ba Vì…) và khu bảo tồn.
- Nghiêm cấm săn bắt, buôn bán các loài có nguy cơ tuyệt chủng.
- Khai thác hợp lí: không đánh bắt cá con, không dùng xung điện, chất nổ; khai thác đúng mùa.
- Với quần thể có nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên: di chuyển đến nơi có điều kiện thuận lợi hơn như vườn thú, trang trại bảo tồn để nhân giống.
Khám phá
Đọc tháp tuổi
Chọn một tình huống, đọc mô tả và dự đoán dạng tháp tuổi. Sau khi chọn, tháp tuổi hiện ra: dùng nút − / + để thay đổi các nhóm tuổi và xem dạng tháp, xu hướng của quần thể thay đổi thế nào.
Sau vụ lúa bội thu, thức ăn dồi dào, chuột đồng sinh sản liên tục; trong quần thể có rất nhiều chuột non.
Em dự đoán tháp tuổi của quần thể có dạng:
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Tập hợp sinh vật nào sau đây là một quần thể?
Bài 2
Một ao rộng 400 m² có 1200 con cá mè. Mật độ quần thể cá mè là bao nhiêu con/m²?
Bài 3
Một bể nuôi có thể tích 2 m³ chứa 50 con cá. Mật độ cá trong bể là bao nhiêu con/m³?
Bài 4
Một quần thể hươu có 300 cá thể, trong đó có 120 con đực. Tỉ lệ giới tính (đực : cái) của quần thể bằng bao nhiêu? Viết dưới dạng phân số tối giản.
Bài 5
Voi, hươu, thỏ, chuột cùng sống trong một khu rừng. Sắp xếp các quần thể theo kích thước quần thể tăng dần.
Bài 6
Nối mỗi dạng tháp tuổi với đặc điểm của nó.
Bài 7
Quần thể chuột đồng có nhóm trước sinh sản 55%, nhóm sinh sản 35%, nhóm sau sinh sản 10%. Số lượng chuột trong thời gian tới có xu hướng:
Bài 8
Các cây thông trong một rừng thông mọc cách nhau khá đều. Đây là kiểu phân bố cá thể nào và vì sao?
Bài 9
Chọn tất cả các biện pháp bảo vệ quần thể sinh vật.
Ghi nhớ
- Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian xác định, ở một thời điểm nhất định, có khả năng sinh sản tạo thế hệ mới.
- Đặc trưng cơ bản: kích thước quần thể, mật độ cá thể (số cá thể / đơn vị diện tích hoặc thể tích), tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi, kiểu phân bố cá thể (đều, theo nhóm, ngẫu nhiên).
- Tháp tuổi có ba dạng: phát triển (đáy rộng), ổn định, suy thoái (đáy hẹp).
- Bảo vệ môi trường sống của quần thể chính là bảo vệ quần thể.