Chương VIII · Lý thuyết
Bài 43. Quần xã sinh vật
Trong một cái ao có quần thể cá mè, quần thể rong đuôi chó, quần thể ốc, quần thể tôm… cùng chung sống. Tập hợp tất cả các quần thể ấy được gọi là gì, và các loài trong đó ảnh hưởng đến nhau ra sao?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm quần xã sinh vật và lấy được ví dụ.
- Nêu được các đặc trưng cơ bản của quần xã: độ đa dạng, thành phần loài (loài ưu thế, loài đặc trưng).
- Phân biệt được các mối quan hệ hỗ trợ và đối địch giữa các loài trong quần xã.
- Nêu được một số biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học trong quần xã.
Khái niệm quần xã sinh vật
Định nghĩa · Quần xã sinh vật
Ví dụ: quần xã ao gồm các quần thể cá mè, cá chép, rong đuôi chó, ốc, tôm, tảo…; quần xã rừng ngập mặn gồm các quần thể cây đước, cây sú, cây vẹt, cua, cá thòi lòi…
Một số đặc trưng cơ bản của quần xã
Định nghĩa · Độ đa dạng
Thành phần loài thể hiện qua số lượng các loài trong quần xã, đặc biệt là loài ưu thế và loài đặc trưng:
- Loài ưu thế: loài có số lượng cá thể nhiều, sinh khối lớn hoặc hoạt động mạnh, đóng vai trò quan trọng trong quần xã. Ví dụ: cây lúa trong quần xã ruộng lúa.
- Loài đặc trưng: loài chỉ có ở một quần xã nào đó hoặc có số lượng nhiều hơn hẳn các loài khác trong quần xã. Ví dụ: cá cóc ở Vườn quốc gia Tam Đảo, cây đước ở rừng ngập mặn, cây lim xanh ở rừng lim Hữu Lũng (Lạng Sơn), lạc đà ở hoang mạc, gấu trắng ở vùng Bắc Cực.
Số cá thể đếm được trong một ô mẫu của quần xã ruộng lúa:
Ô mẫu có 4 loài. Bấm vào loài em cho là loài ưu thế.
Quan hệ giữa các loài trong quần xã
Các loài trong quần xã luôn tác động qua lại với nhau. Có hai nhóm quan hệ khác loài:
| Nhóm quan hệ | Kiểu quan hệ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hỗ trợ | Cộng sinh: cả hai loài cùng có lợi | Vi khuẩn nốt sần và cây họ Đậu; tảo và nấm trong địa y |
| Hỗ trợ | Hội sinh: một loài có lợi, loài kia không lợi cũng không hại | Cá ép bám vào rùa biển; phong lan bám trên thân cây gỗ |
| Đối địch | Cạnh tranh: tranh giành thức ăn, nơi ở, ánh sáng… | Lúa và cỏ dại; dê và bò cùng ăn cỏ |
| Đối địch | Kí sinh, nửa kí sinh: sống nhờ trên cơ thể loài khác | Giun đũa trong ruột người; cây tầm gửi trên cây gỗ (nửa kí sinh) |
| Đối địch | Sinh vật ăn sinh vật khác | Hổ ăn hươu; dê ăn cỏ; cây nắp ấm bắt côn trùng |
Ghi chú
Bảo vệ đa dạng sinh học trong quần xã
- Bảo vệ môi trường sống, chống ô nhiễm; trồng và bảo vệ rừng.
- Xây dựng vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.
- Nghiêm cấm săn bắt, buôn bán, khai thác trái phép các loài sinh vật, nhất là loài quý hiếm.
- Khai thác tài nguyên sinh vật hợp lí; tuyên truyền, nâng cao ý thức bảo vệ đa dạng sinh học.
Khám phá
Xếp thẻ quan hệ giữa các loài
Vòng 1: xếp mỗi cặp loài vào quan hệ hỗ trợ hoặc đối địch. Vòng 2: xếp vào đúng kiểu quan hệ (cộng sinh, hội sinh, cạnh tranh, kí sinh, sinh vật ăn sinh vật khác). Chọn một thẻ rồi chọn ô; xếp sai sẽ có gợi ý.
Quan hệ hỗ trợ: không loài nào bị hại. Quan hệ đối địch: ít nhất một loài bị hại hoặc các loài kìm hãm nhau.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Tập hợp nào sau đây là một quần xã sinh vật?
Bài 2
Loài ưu thế trong quần xã là loài:
Bài 3
Nối mỗi loài đặc trưng với quần xã của nó.
Bài 4
Nối mỗi cặp loài với kiểu quan hệ giữa chúng.
Bài 5
Chọn tất cả các kiểu quan hệ hỗ trợ giữa các loài.
Bài 6
Cây tầm gửi sống bám trên cây gỗ, hút nước và muối khoáng của cây gỗ nhưng vẫn có lá xanh tự quang hợp. Đây là quan hệ:
Bài 7
Trong một ô mẫu ở rừng ngập mặn đếm được: cây đước 75, cây vẹt 22, cây sú 18, cây mắm 15, cua biển 30, cá thòi lòi 26. Ô mẫu có bao nhiêu loài?
Bài 8
Chọn tất cả các biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học trong quần xã.
Ghi nhớ
- Quần xã sinh vật là tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài, cùng sống trong một không gian và thời gian nhất định, gắn bó như một thể thống nhất.
- Độ đa dạng: mức độ phong phú về số loài và số cá thể mỗi loài. Thành phần loài có loài ưu thế (nhiều cá thể, vai trò quan trọng) và loài đặc trưng (chỉ có hoặc có nhiều hơn hẳn ở một quần xã).
- Quan hệ khác loài: hỗ trợ (cộng sinh, hội sinh) và đối địch (cạnh tranh, kí sinh, sinh vật ăn sinh vật khác).
- Bảo vệ đa dạng sinh học: bảo vệ môi trường sống, lập khu bảo tồn, cấm khai thác trái phép, khai thác hợp lí.