Bỏ qua đến nội dung

Chương VIII · Lý thuyết

Bài 44. Hệ sinh thái

Một khu rừng hay một bể cá cảnh đều được xem là một hệ sinh thái. Trong đó, sinh vật này làm thức ăn cho sinh vật kia, xác sinh vật lại được phân giải trả về đất, nước. Nếu một loài biến mất, những loài nào sẽ bị ảnh hưởng?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm hệ sinh thái; phân tích được các thành phần của hệ sinh thái.
  • Lấy được ví dụ về các kiểu hệ sinh thái tự nhiên (trên cạn, dưới nước) và nhân tạo.
  • Nêu được khái niệm chuỗi thức ăn, lưới thức ăn, sinh vật sản xuất, tiêu thụ, phân giải, tháp sinh thái; vẽ được lưới thức ăn đơn giản.
  • Nêu được một số biện pháp bảo vệ hệ sinh thái.

Hệ sinh thái

Định nghĩa · Hệ sinh thái

Hệ sinh thái bao gồm quần xã sinh vật và môi trường sống của quần xã (sinh cảnh). Trong hệ sinh thái, các sinh vật luôn tác động lẫn nhau và tác động qua lại với các nhân tố vô sinh của môi trường, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh và tương đối ổn định.
Các thành phần của hệ sinh thái
Thành phầnGồmVí dụ ở hệ sinh thái rừng
Thành phần vô sinhÁnh sáng, nhiệt độ, nước, không khí, đất, xác sinh vật…Đất rừng, lá rụng, ánh sáng, độ ẩm
Sinh vật sản xuấtSinh vật tự tổng hợp chất hữu cơ, chủ yếu là thực vậtCây gỗ, cỏ, dương xỉ
Sinh vật tiêu thụĐộng vật ăn thực vật, động vật ăn thịt (tiêu thụ bậc 1, bậc 2, bậc 3…)Hươu, châu chấu, ếch, rắn, hổ
Sinh vật phân giảiVi khuẩn, nấm… phân giải xác và chất thải thành chất vô cơNấm, vi khuẩn trong đất

Các kiểu hệ sinh thái: hệ sinh thái tự nhiên gồm hệ sinh thái trên cạn (rừng nhiệt đới, đồng cỏ, hoang mạc…) và hệ sinh thái dưới nước (nước mặn như rạn san hô, vùng biển khơi, rừng ngập mặn ven biển; nước ngọt như ao, hồ, sông, suối); hệ sinh thái nhân tạo do con người tạo ra như đồng ruộng, ao nuôi cá, rừng trồng, thành phố.

Chuỗi thức ăn và lưới thức ăn

Định nghĩa · Chuỗi thức ăn

Chuỗi thức ăn là một dãy nhiều loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau. Mỗi loài là một mắt xích: vừa là sinh vật tiêu thụ mắt xích phía trước, vừa là sinh vật bị mắt xích phía sau tiêu thụ.

Ví dụ: Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng. Mũi tên chỉ từ thức ăn sang sinh vật ăn nó, cũng là chiều truyền của chất và năng lượng. Mắt xích đầu tiên là sinh vật sản xuất (cỏ), tiếp theo là sinh vật tiêu thụ bậc 1 (châu chấu), bậc 2 (ếch)…

Định nghĩa · Lưới thức ăn

Lưới thức ăn gồm các chuỗi thức ăn có nhiều mắt xích chung. Một lưới thức ăn hoàn chỉnh gồm ba thành phần chủ yếu: sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ và sinh vật phân giải.

Trong lưới thức ăn, một loài có thể ăn nhiều loài và bị nhiều loài ăn. Khi một loài bị mất đi, các loài ăn nó thiếu thức ăn, các loài làm thức ăn cho nó có thể tăng số lượng: cả hệ sinh thái bị ảnh hưởng.

Tháp sinh thái

Tháp sinh thái gồm nhiều hình chữ nhật xếp chồng lên nhau; các hình chữ nhật có chiều cao bằng nhau, còn chiều dài khác nhau biểu thị độ lớn của các bậc dinh dưỡng. Bậc sinh vật sản xuất nằm ở đáy tháp.

Loại thápĐộ lớn của mỗi bậc dinh dưỡng được tính bằng
Tháp số lượngSố lượng cá thể
Tháp sinh khốiKhối lượng tổng số của các sinh vật trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích
Tháp năng lượngNăng lượng tích luỹ trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích, trong một đơn vị thời gian

Ghi chú

Qua mỗi bậc dinh dưỡng, phần lớn năng lượng bị mất đi qua hô hấp, chất thải và các bộ phận rơi rụng; chỉ một phần nhỏ được chuyển lên bậc trên. Vì vậy tháp năng lượng luôn có đáy rộng, đỉnh hẹp và chuỗi thức ăn thường không quá dài.

Bảo vệ các hệ sinh thái

  • Bảo vệ rừng, nhất là rừng đầu nguồn; trồng rừng, chống cháy rừng, không chặt phá rừng.
  • Không săn bắt động vật hoang dã; xây dựng khu bảo tồn, vườn quốc gia.
  • Khai thác tài nguyên hợp lí: không đánh bắt bằng chất nổ, xung điện; không đánh bắt cá con.
  • Chống ô nhiễm đất, nước, không khí; xử lí rác thải, nước thải; hạn chế dùng thuốc bảo vệ thực vật.

Ghi chú · Thực hành

Điều tra thành phần quần xã sinh vật trong một hệ sinh thái gần trường (vườn trường, ao, ruộng): ghi tên các loài, xếp vào sinh vật sản xuất, tiêu thụ, phân giải, rồi vẽ lưới thức ăn từ các loài quan sát được.

Khám phá

Dựng lưới thức ăn đồng cỏ

Chọn một sinh vật làm thức ăn rồi chọn sinh vật ăn nó để vẽ mũi tên; dựng đủ 9 mũi tên của lưới. Sau đó chuyển sang "Xem và loại bỏ loài" rồi bấm vào một loài để loại nó và xem những loài nào mất nguồn thức ăn.

Hoạt động

Thức ăn của mỗi loài: châu chấu, thỏ, chuột ăn cỏ; ếch ăn châu chấu; rắn ăn ếch và chuột; đại bàng ăn chuột, thỏ và rắn.

CỏChâu chấuThỏChuộtẾchRắnĐại bàng

Đã vẽ đúng 0 / 9 mũi tên

Chọn một sinh vật làm thức ăn, rồi chọn sinh vật ăn nó để vẽ mũi tên.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Từ các sinh vật: cỏ, thỏ, chuột, đại bàng, vi khuẩn. Hãy xếp chúng vào các thành phần của hệ sinh thái và viết các chuỗi thức ăn có thể có (biết thỏ, chuột ăn cỏ; đại bàng ăn thỏ, chuột).
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong lưới thức ăn ở phần khám phá, nếu châu chấu bị diệt hết bằng thuốc trừ sâu thì ếch, rắn và cỏ thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Hệ sinh thái bao gồm:

Bài 2

Nối mỗi thành phần của hệ sinh thái với ví dụ phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Sắp xếp các sinh vật thành một chuỗi thức ăn ở hệ sinh thái ao.

  1. Vị trí 1: Cá
  2. Vị trí 2: Chim bói cá
  3. Vị trí 3: Tảo
  4. Vị trí 4: Tôm

Bài 4

Tập hợp các chuỗi thức ăn có nhiều mắt xích chung được gọi là gì?

Bài 5

Lưới thức ăn: cỏ bị châu chấu, thỏ, chuột ăn; ếch ăn châu chấu; rắn ăn ếch và chuột; đại bàng ăn chuột, thỏ và rắn. Lưới này có bao nhiêu chuỗi thức ăn?

Đơn vị:chuỗi

Bài 6

Hệ sinh thái nào sau đây là hệ sinh thái nhân tạo?

Bài 7

Trong tháp sinh thái, bậc dinh dưỡng nào luôn nằm ở đáy tháp?

Bài 8

Chọn tất cả các biện pháp bảo vệ hệ sinh thái.

Ghi nhớ

  • Hệ sinh thái gồm quần xã sinh vật và sinh cảnh; thành phần gồm vô sinh và hữu sinh (sinh vật sản xuất, tiêu thụ, phân giải).
  • Hệ sinh thái tự nhiên (trên cạn, dưới nước) và nhân tạo (đồng ruộng, ao nuôi, thành phố…).
  • Chuỗi thức ăn là dãy các loài có quan hệ dinh dưỡng; lưới thức ăn gồm các chuỗi có nhiều mắt xích chung.
  • Tháp sinh thái (số lượng, sinh khối, năng lượng) có đáy là sinh vật sản xuất; năng lượng giảm dần qua các bậc.
  • Bảo vệ hệ sinh thái: bảo vệ rừng, khu bảo tồn, khai thác hợp lí, chống ô nhiễm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ