Bỏ qua đến nội dung

Chương VIII · Lý thuyết

Bài 45. Sinh quyển

Trái Đất là ngôi nhà chung của hàng triệu loài sinh vật, từ đáy đại dương sâu hàng nghìn mét đến những đỉnh núi phủ tuyết. Vì sao đi từ xích đạo về phía cực, ta lần lượt gặp rừng rậm, đồng cỏ, rừng thông rồi những vùng chỉ có rêu?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh quyển và nêu được các thành phần chính của sinh quyển.
  • Nhận biết được các khu sinh học chủ yếu trên Trái Đất: trên cạn, nước ngọt, biển.
  • Giải thích được vai trò của khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa) trong việc hình thành các khu sinh học trên cạn; lấy được ví dụ sinh vật ở mỗi khu.

Khái niệm sinh quyển

Định nghĩa · Sinh quyển

Sinh quyển là toàn bộ sinh vật sống trên Trái Đất cùng với các nhân tố vô sinh của môi trường. Sinh quyển là hệ sinh thái lớn nhất trên Trái Đất.
  • Thành phần vô sinh của sinh quyển gồm: lớp đất (thuộc thạch quyển), lớp không khí (khí quyển) và lớp nước (thuỷ quyển) có sinh vật sinh sống.
  • Thành phần hữu sinh: toàn bộ các sinh vật trên Trái Đất.
  • Sinh quyển chỉ là một lớp mỏng bao quanh Trái Đất, dày khoảng 20 km: từ đáy đại dương sâu nhất tới độ cao vài kilômét trong khí quyển.

Các khu sinh học trên cạn

Sinh quyển gồm nhiều khu sinh học (biome). Mỗi khu sinh học là một hệ sinh thái lớn, đặc trưng bởi khí hậu, thổ nhưỡng và các sinh vật sống trong đó.

Trên cạn, nhiệt độ và lượng mưa thay đổi theo vĩ độ và độ cao, vì vậy hình thành các khu sinh học khác nhau. Đi từ xích đạo về hai cực, nhiệt độ giảm dần: rừng mưa nhiệt đới, savan, hoang mạc ở vùng nhiệt đới; rừng lá rộng ôn đới, thảo nguyên ở vùng ôn đới; rừng lá kim phương Bắc và đồng rêu hàn đới ở vùng lạnh gần cực.

Một số khu sinh học trên cạn chủ yếu
Khu sinh họcKhí hậuSinh vật đặc trưng
Đồng rêu hàn đớiRất lạnh, đất đóng băng quanh nămRêu, địa y, cây bụi thấp; tuần lộc, cáo Bắc Cực
Rừng lá kim phương BắcMùa đông dài, lạnh, nhiều tuyếtThông, vân sam; gấu nâu, chó sói, nai sừng tấm
Rừng lá rộng ôn đớiBốn mùa rõ rệt, mưa vừaSồi, dẻ, phong rụng lá mùa đông; hươu, sóc
Thảo nguyênMưa ít, hè nóng, đông lạnhCỏ chiếm ưu thế; ngựa hoang, bò rừng bison
Hoang mạcRất ít mưa, ngày nóng đêm lạnhXương rồng, cây bụi gai; lạc đà, thằn lằn, bọ cạp
SavanNóng quanh năm, mùa khô kéo dàiCỏ cao, cây gỗ thưa; ngựa vằn, hươu cao cổ, sư tử
Rừng mưa nhiệt đớiNóng ẩm, mưa nhiều quanh nămCây gỗ nhiều tầng, dây leo; khỉ, vượn, vẹt; đa dạng nhất

Phần lớn lãnh thổ Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, thuộc khu sinh học rừng mưa nhiệt đới.

Khu sinh học nước ngọt và khu sinh học biển

  • Khu sinh học nước ngọt: vùng nước đứng (ao, hồ, đầm) và vùng nước chảy (sông, suối). Sinh vật: sen, súng, rong, cá chép, cá rô, tôm, ốc, ấu trùng côn trùng…
  • Khu sinh học biển: chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất, gồm vùng ven bờ (có rạn san hô, rừng ngập mặn, nhiều loài sinh vật) và vùng khơi (từ mặt nước tới đáy biển sâu). Sinh vật: tảo, rong biển, san hô, cá, mực, cá voi…

Ở biển, sinh vật phân bố theo chiều thẳng đứng thành nhiều tầng: sinh vật nổi (tảo, động vật nhỏ trôi nổi) ở lớp nước mặt, sinh vật bơi tự do (cá, mực…) ở các tầng nước, sinh vật đáy (san hô, sao biển, hải sâm…) ở đáy biển. Theo chiều ngang, biển chia thành vùng ven bờ và vùng khơi; vùng ven bờ thường có thành phần loài phong phú hơn.

Ghi chú

Ở biển, ánh sáng chỉ chiếu tới lớp nước gần mặt nên tảo và các sinh vật quang hợp tập trung ở lớp nước mặt và vùng ven bờ; càng xuống sâu, nước càng tối, lạnh và sinh vật càng ít.

Khám phá

Biểu đồ khí hậu các khu sinh học

Kéo điểm tròn (hoặc dùng phím mũi tên) để đổi nhiệt độ trung bình năm và lượng mưa trong năm của một vùng; xem vùng đó thuộc khu sinh học nào, khí hậu và sinh vật đặc trưng ra sao. Bấm tên một khu sinh học hoặc "Hà Nội" để nhảy tới khí hậu tiêu biểu.

đồng rêurừng lá kimrừng ôn đớithảo nguyênhoang mạcsavanrừng mưanhiệt đới−15−5520300100200300400nhiệt độ trung bình năm (°C)lượng mưa (cm/năm)

Nhiệt độ 24 °C · lượng mưa 170 cm/năm

Rừng mưa nhiệt đới

Khí hậu: Nóng ẩm quanh năm, mưa nhiều.

Thực vật: Cây gỗ cao nhiều tầng, dây leo, phong lan; độ đa dạng loài cao nhất.

Động vật: Khỉ, vượn, báo, vẹt, ếch cây, rất nhiều côn trùng.

Phân bố: Lưu vực Amazon (Nam Mỹ), Trung Phi, Đông Nam Á (có Việt Nam).

Biểu đồ đơn giản hoá: ranh giới giữa các khu sinh học trong thực tế không rõ nét như vậy và còn phụ thuộc vào đất, địa hình, sự phân bố mưa trong năm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vùng có nhiệt độ trung bình năm khoảng 25 °C nhưng lượng mưa chỉ khoảng 15 cm/năm. Vùng này thuộc khu sinh học nào? Kể tên một loài thực vật, một loài động vật đặc trưng và đặc điểm thích nghi của chúng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đi từ xích đạo lên Bắc Cực qua vùng có đủ mưa, ta gặp lần lượt những khu sinh học nào? Vì sao?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sinh quyển là gì?

Bài 2

Thành phần vô sinh của sinh quyển gồm những lớp nào?

Bài 3

Sắp xếp các khu sinh học theo thứ tự đi từ xích đạo lên Bắc Cực.

  1. Vị trí 1: Rừng lá kim phương Bắc
  2. Vị trí 2: Đồng rêu hàn đới
  3. Vị trí 3: Rừng mưa nhiệt đới
  4. Vị trí 4: Rừng lá rộng ôn đới

Bài 4

Nối mỗi sinh vật với khu sinh học đặc trưng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Một vùng có nhiệt độ trung bình năm khoảng 26 °C và lượng mưa khoảng 250 cm/năm. Vùng này thuộc khu sinh học nào?

Bài 6

Chọn tất cả những nơi thuộc khu sinh học nước ngọt.

Bài 7

Khu sinh học nào có độ đa dạng sinh học cao nhất?

Bài 8

Nối mỗi sinh vật biển với tầng nước nơi nó sống chủ yếu.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Vì sao ở biển, tảo và các sinh vật quang hợp tập trung chủ yếu ở lớp nước gần mặt?

Ghi nhớ

  • Sinh quyển là toàn bộ sinh vật trên Trái Đất cùng các nhân tố vô sinh của môi trường; gồm lớp đất, lớp không khí, lớp nước có sự sống.
  • Sinh quyển gồm các khu sinh học: trên cạn, nước ngọt và biển.
  • Khu sinh học trên cạn hình thành do khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa): đồng rêu, rừng lá kim, rừng lá rộng ôn đới, thảo nguyên, hoang mạc, savan, rừng mưa nhiệt đới.
  • Việt Nam thuộc khu sinh học rừng mưa nhiệt đới, nơi có độ đa dạng sinh học rất cao.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ