Chương VIII · Lý thuyết
Bài 46. Cân bằng tự nhiên
Ở một vùng đồng bằng, người dân bắt rắn và chim cú để bán. Vài năm sau, chuột sinh sôi, phá hoại lúa khắp các cánh đồng. Vì sao chỉ bắt bớt rắn và cú mà chuột lại tăng nhiều đến thế?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm cân bằng tự nhiên và nêu được biểu hiện của nó ở quần thể, quần xã, hệ sinh thái.
- Giải thích được hiện tượng khống chế sinh học qua ví dụ thỏ tuyết và linh miêu.
- Trình bày được các nguyên nhân làm mất cân bằng tự nhiên và đề xuất được biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên.
Khái niệm cân bằng tự nhiên
Định nghĩa · Cân bằng tự nhiên
Cân bằng tự nhiên không phải là sự đứng yên: số lượng cá thể vẫn luôn thay đổi nhưng chỉ dao động quanh một mức phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường.
| Cấp độ | Biểu hiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quần thể | Quần thể tự điều chỉnh số lượng cá thể: khi số lượng tăng quá cao thì thiếu thức ăn, nơi ở, dịch bệnh tăng, tử vong tăng và sinh sản giảm; khi số lượng giảm thấp thì nguồn sống dồi dào, sinh sản tăng. | Chuột đồng tăng quá đông sau vụ mùa, thiếu thức ăn và bệnh tật làm số lượng giảm trở lại. |
| Quần xã | Số lượng cá thể của quần thể này bị số lượng cá thể của quần thể khác khống chế (khống chế sinh học); các loài thực vật phân tầng để cùng tận dụng ánh sáng, giảm cạnh tranh. | Thỏ tuyết và linh miêu ở Bắc Mỹ; rừng mưa nhiệt đới có nhiều tầng cây. |
| Hệ sinh thái | Các mối quan hệ dinh dưỡng trong chuỗi, lưới thức ăn giữ cho thành phần loài, vòng tuần hoàn vật chất và dòng năng lượng tương đối ổn định. | Trong lưới thức ăn đồng lúa: lúa → chuột → rắn, cú; lúa → sâu → chim sâu. |
Định nghĩa · Khống chế sinh học
Ví dụ thỏ tuyết và linh miêu (mèo rừng) ở Bắc Mỹ: thỏ tuyết là thức ăn chính của linh miêu. Khi thỏ nhiều, linh miêu có nhiều thức ăn nên sinh sản mạnh và tăng số lượng; linh miêu đông thì ăn nhiều thỏ, số thỏ giảm. Thỏ ít, linh miêu thiếu thức ăn nên cũng giảm; ít kẻ thù, thỏ lại tăng. Số lượng hai loài dao động theo chu kì khoảng 9–10 năm, đỉnh số lượng linh miêu đến sau đỉnh số lượng thỏ.
Nguyên nhân làm mất cân bằng tự nhiên
Khi các tác động quá mạnh, vượt quá khả năng tự điều chỉnh của quần thể, quần xã, hệ sinh thái thì trạng thái cân bằng bị phá vỡ: có loài giảm mạnh hoặc biến mất, có loài tăng bùng phát.
| Nhóm nguyên nhân | Ví dụ |
|---|---|
| Do tự nhiên | Thiên tai: bão, lũ lụt, hạn hán, cháy rừng, động đất, núi lửa phun trào; dịch bệnh bùng phát. |
| Do con người | Săn bắt, khai thác quá mức; chặt phá rừng; gây ô nhiễm môi trường; đưa vào loài ngoại lai xâm hại (ốc bươu vàng, cây mai dương); lạm dụng thuốc trừ sâu giết cả thiên địch. |
Lưu ý · Hậu quả
Biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên
- Bảo vệ động vật hoang dã, nghiêm cấm săn bắt, buôn bán trái phép; xây dựng khu bảo tồn, vườn quốc gia.
- Bảo vệ rừng, trồng cây gây rừng, chống chặt phá rừng bừa bãi.
- Khai thác tài nguyên hợp lí: đánh bắt đúng mùa, đúng kích thước, không dùng xung điện, chất nổ.
- Kiểm soát chặt chẽ việc nhập nội loài mới; tiêu diệt loài ngoại lai xâm hại.
- Hạn chế ô nhiễm môi trường; dùng biện pháp sinh học (nuôi thiên địch như ong mắt đỏ, mèo, cú) thay cho lạm dụng thuốc hoá học.
- Tuyên truyền, giáo dục để mọi người cùng có ý thức bảo vệ thiên nhiên.
Khám phá
Thỏ và cáo trên đồng cỏ
Đồ thị cho thấy số thỏ và số cáo trong 60 năm. Kéo thanh "Xem năm thứ" để đọc số lượng từng năm và tìm đỉnh của mỗi đường. Thay đổi số lượng ban đầu, rồi tăng mức săn bắt cáo hoặc thỏ để thấy khi nào hai quần thể còn giữ được cân bằng và khi nào cân bằng bị phá vỡ.
── Thỏ (trục trái) - - Cáo (trục phải)
Năm thứ 10: khoảng 152 con thỏ và 67 con cáo.
Cân bằng: số thỏ và số cáo dao động rồi ổn định quanh một mức. Thỏ nhiều thì cáo có nhiều thức ăn, cáo tăng và ăn bớt thỏ; thỏ giảm thì cáo thiếu ăn, cáo giảm và thỏ lại tăng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Cân bằng tự nhiên là
Bài 2
Hiện tượng số lượng cá thể của quần thể này bị số lượng cá thể của quần thể khác kìm hãm gọi là hiện tượng gì?
Bài 3
Sắp xếp các diễn biến sau theo đúng trình tự trong mối quan hệ giữa thỏ tuyết và linh miêu, bắt đầu từ lúc thỏ tăng.
Bài 4
Chọn tất cả các nguyên nhân do con người làm mất cân bằng tự nhiên.
Bài 5
Trong một khu rừng, người ta săn bắt hết sói, kẻ thù chính của hươu. Điều gì có khả năng xảy ra sau vài năm?
Bài 6
Theo dõi một quần thể thỏ, người ta thấy số lượng đạt đỉnh vào các năm 2004, 2013 và 2022. Chu kì dao động số lượng của quần thể thỏ dài bao nhiêu năm?
Bài 7
Chọn tất cả các biện pháp giúp duy trì cân bằng tự nhiên.
Bài 8
Trong rừng mưa nhiệt đới, cây gỗ cao, cây gỗ nhỏ, cây bụi và cỏ xếp thành nhiều tầng. Sự phân tầng này có ý nghĩa gì?
Ghi nhớ
- Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cá thể trong quần thể, quần xã, hệ sinh thái, hướng tới sự thích nghi với điều kiện sống; số lượng cá thể dao động quanh mức cân bằng.
- Ở quần xã, cân bằng được giữ nhờ khống chế sinh học: số lượng loài này bị số lượng loài khác kìm hãm (thỏ tuyết – linh miêu).
- Mất cân bằng tự nhiên do thiên tai, dịch bệnh và chủ yếu do con người: săn bắt quá mức, phá rừng, ô nhiễm, loài ngoại lai xâm hại.
- Duy trì cân bằng: bảo vệ động vật hoang dã và rừng, khai thác hợp lí, kiểm soát loài ngoại lai, dùng biện pháp sinh học, hạn chế ô nhiễm.