Bỏ qua đến nội dung

Chương XI · Lý thuyết

Bài 36. Khái quát về di truyền học

Vì sao con cái thường giống bố mẹ, nhưng hai anh em ruột lại không giống hệt nhau? Hơn 150 năm trước, một tu sĩ người Áo tên là Gregor Mendel đã kiên nhẫn gieo trồng và lai hàng chục nghìn cây đậu Hà Lan để trả lời câu hỏi ấy. Bài học này giới thiệu ngành khoa học mà ông đặt nền móng, di truyền học, cùng những thuật ngữ và kí hiệu em sẽ dùng suốt chương.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm di truyền, biến dị và đối tượng nghiên cứu của di truyền học.
  • Trình bày được phương pháp nghiên cứu di truyền của Mendel (phương pháp phân tích các thế hệ lai) và lí do Mendel chọn đậu Hà Lan.
  • Nêu được ý tưởng của Mendel: tính trạng do các nhân tố di truyền (gene) quy định, tồn tại thành từng cặp và không hoà trộn.
  • Nêu được các thuật ngữ: tính trạng, cặp tính trạng tương phản, gene, allele, kiểu gene, kiểu hình, trội, lặn, đồng hợp, dị hợp, thuần chủng; sử dụng được các kí hiệu P, F, G, ×.

Di truyền và biến dị

Định nghĩa · Di truyền

Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các thế hệ con cháu. Ví dụ: bố mẹ cùng nhóm máu O thì các con cũng có nhóm máu O.

Định nghĩa · Biến dị

Biến dị là hiện tượng con sinh ra khác với bố mẹ và khác nhau ở nhiều chi tiết. Ví dụ: bố mẹ đều thuận tay phải nhưng sinh con thuận tay trái; các con trong một nhà có màu tóc, chiều cao khác nhau.

Di truyền và biến dị là hai hiện tượng song song, gắn liền với quá trình sinh sản. Nhờ di truyền, các đặc điểm của loài được duy trì ổn định qua các thế hệ; nhờ biến dị, sinh vật đa dạng và có nguyên liệu cho chọn giống và tiến hoá.

Ghi chú · Di truyền học

Di truyền học là ngành khoa học nghiên cứu về tính di truyền và biến dị ở sinh vật. Cả hai hiện tượng đều do các nhân tố di truyền nằm trong tế bào quy định, sau này được gọi là gene; vì vậy gene là trung tâm của di truyền học.

Mendel, người đặt nền móng cho di truyền học

Gregor Mendel (1822 – 1884) là người đầu tiên nghiên cứu di truyền bằng phương pháp khoa học có thí nghiệm và thống kê. Ông chọn cây đậu Hà Lan (Pisum sativum) làm đối tượng vì cây có nhiều ưu điểm:

  • Hoa lưỡng tính, tự thụ phấn khá nghiêm ngặt, nên dễ tạo được các dòng thuần chủng; khi cần lai, chỉ việc cắt bỏ nhị và thụ phấn nhân tạo.
  • Có nhiều cặp tính trạng tương phản, dễ quan sát và phân biệt.
  • Vòng đời ngắn, cho nhiều hạt, dễ trồng, nên thu được số liệu lớn để thống kê.
Bảy cặp tính trạng tương phản ở đậu Hà Lan Mendel đã theo dõi (tính trạng trội viết trước)
Tính trạngTrạng thái trộiTrạng thái lặn
Hình dạng hạtTrơnNhăn
Màu hạtVàngXanh
Màu hoaTímTrắng
Hình dạng quảCăng (trơn)Có ngấn
Màu quảXanhVàng
Vị trí hoaMọc ở thân (nách lá)Mọc ở ngọn
Chiều cao thânCaoThấp

Định lí · Phương pháp phân tích các thế hệ lai

Mendel tiến hành theo bốn bước: (1) tạo các dòng thuần chủng khác nhau về một hoặc vài cặp tính trạng tương phản rồi lai chúng với nhau; (2) theo dõi sự di truyền riêng rẽ của từng cặp tính trạng ở con cháu qua nhiều thế hệ; (3) dùng toán thống kê phân tích số liệu, từ đó đưa ra giả thuyết giải thích; (4) kiểm chứng giả thuyết bằng thí nghiệm (phép lai phân tích).

Ví dụ, Mendel lai cây hoa tím thuần chủng với cây hoa trắng thuần chủng. Thế hệ con thứ nhất (F₁) đều có hoa tím. Cho F₁ tự thụ phấn, thế hệ thứ hai (F₂) có 705 cây hoa tím và 224 cây hoa trắng, tỉ lệ xấp xỉ 3:1.

Thí nghiệm lai một cặp tính trạng màu hoa của Mendel
Thế hệKiểu hình
P (thuần chủng)Hoa tím × hoa trắng
F₁100% hoa tím
F₂705 hoa tím :224 hoa trắng ≈3:1

Tính trạng hoa trắng không mất đi: nó bị ẩn ở F₁ rồi xuất hiện lại ở F₂. Mendel gọi tính trạng biểu hiện ở F₁ (hoa tím) là tính trạng trội, tính trạng bị ẩn (hoa trắng) là tính trạng lặn. Từ đó ông đưa ra giả thuyết: mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy định; các nhân tố di truyền tồn tại riêng rẽ trong tế bào và không hoà trộn vào nhau.

Một số thuật ngữ và kí hiệu

  • Tính trạng: đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của cơ thể, như màu hạt, chiều cao thân.
  • Cặp tính trạng tương phản: hai trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của cùng một loại tính trạng, như hạt trơn và hạt nhăn.
  • Nhân tố di truyền (gene): nhân tố quy định các tính trạng của sinh vật; trong tế bào sinh dưỡng, gene tồn tại thành từng cặp.
  • Allele: các trạng thái khác nhau của cùng một gene. Allele trội viết bằng chữ in hoa (A), allele lặn viết bằng chữ thường (a).
  • Kiểu gene: tập hợp tất cả các gene trong tế bào của cơ thể; khi nghiên cứu, thường chỉ xét một vài cặp allele, như AA, Aa, aa.
  • Kiểu hình: tập hợp tất cả các tính trạng biểu hiện của cơ thể; thường chỉ xét một vài tính trạng, như hạt vàng, hoa trắng.
  • Tính trạng trội biểu hiện khi kiểu gene đồng hợp trội (AA) hoặc dị hợp (Aa); tính trạng lặn chỉ biểu hiện khi kiểu gene đồng hợp lặn (aa).
  • Đồng hợp: hai allele của cặp giống nhau (AA, aa). Dị hợp: hai allele khác nhau (Aa).
  • Thuần chủng (dòng thuần): giống có đặc tính di truyền đồng nhất, đời sau giống đời trước; các cặp allele ở trạng thái đồng hợp.
Các kí hiệu dùng trong sơ đồ lai
Kí hiệuÝ nghĩa
PCặp bố mẹ xuất phát (thế hệ bố mẹ)
×Phép lai
GGiao tử
♀ / ♂Cá thể cái (mẹ) / cá thể đực (bố)
F₁,F₂,…Thế hệ con thứ nhất, thứ hai, ...

Lưu ý · Đừng nhầm kiểu gene với kiểu hình

Cây AA và cây Aa có cùng kiểu hình (hạt vàng) nhưng khác kiểu gene. Vì vậy, nhìn kiểu hình trội không biết chắc được kiểu gene; Bài 37 sẽ cho em cách xác định bằng phép lai phân tích.

Khám phá

Thẻ thuật ngữ đậu Hà Lan

Lật từng thẻ để đọc định nghĩa và ví dụ trên cây đậu Hà Lan. Khi đã nắm chắc, chuyển sang "Tự kiểm tra": mỗi câu đưa ra một ví dụ, em chọn thuật ngữ mà ví dụ đó minh hoạ.

Chế độ

Chạm vào một thẻ (hoặc Tab tới thẻ rồi nhấn Enter) để lật xem định nghĩa và ví dụ trên cây đậu Hà Lan.

Đã lật 0/12 thẻ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Lai cây đậu thân cao thuần chủng với cây thân thấp thuần chủng, F₁ đều thân cao. Cho F₁ tự thụ phấn, F₂ có 787 cây thân cao và 277 cây thân thấp. Tính trạng nào trội, tính trạng nào lặn? Tỉ lệ ở F₂ xấp xỉ bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở đậu Hà Lan, allele A quy định hạt vàng trội hoàn toàn so với allele a quy định hạt xanh. Cho ba cây có kiểu gene AA, Aa, aa. Với mỗi cây, hãy cho biết kiểu hình, cây đó đồng hợp hay dị hợp, có thuần chủng không.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hãy chỉ ra đâu là di truyền, đâu là biến dị: (a) mèo mẹ lông đen đẻ một mèo con lông đen và một mèo con lông trắng đen; (b) giống lúa thuần chủng gieo qua nhiều vụ vẫn cho hạt dài như nhau.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Hiện tượng con sinh ra khác với bố mẹ và khác nhau ở nhiều chi tiết gọi là

Bài 2

Chọn tất cả lí do Mendel chọn đậu Hà Lan làm đối tượng nghiên cứu.

Bài 3

Nối mỗi thuật ngữ với ví dụ phù hợp ở đậu Hà Lan (A: hạt vàng, a: hạt xanh).

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Kiểu gene nào sau đây là dị hợp?

Bài 5

Lai hai dòng đậu thuần chủng hạt trơn và hạt nhăn, F₁ đều hạt trơn. Kết luận nào đúng?

Bài 6

Ở F₂ thí nghiệm màu hạt, Mendel đếm được 6022 hạt vàng và 2001 hạt xanh. Tỉ lệ hạt vàng : hạt xanh bằng bao nhiêu (làm tròn đến hai chữ số thập phân, viết dưới dạng một số)?

Bài 7

Sắp xếp các bước của phương pháp phân tích các thế hệ lai của Mendel theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Dùng toán thống kê phân tích số liệu, đưa ra giả thuyết
  2. Vị trí 2: Tạo dòng thuần chủng và lai các cặp bố mẹ khác nhau về tính trạng tương phản
  3. Vị trí 3: Kiểm chứng giả thuyết bằng phép lai phân tích
  4. Vị trí 4: Theo dõi sự di truyền của từng cặp tính trạng qua các thế hệ con cháu

Bài 8

Trong sơ đồ lai, kí hiệu G dùng để chỉ gì? (viết một từ)

Bài 9

Một cây đậu có hạt vàng (A trội hoàn toàn so với a). Kiểu gene của cây là

Ghi nhớ

  • Di truyền: con giống bố mẹ, tổ tiên; biến dị: con khác bố mẹ và khác nhau. Di truyền học nghiên cứu cả hai hiện tượng, gene là trung tâm.
  • Mendel dùng phương pháp phân tích các thế hệ lai trên đậu Hà Lan: tạo dòng thuần, lai, theo dõi từng tính trạng, thống kê, kiểm chứng.
  • Mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền (gene) quy định; các allele tồn tại riêng rẽ, không hoà trộn.
  • Kiểu gene là tập hợp gene (cặp allele) của cơ thể; kiểu hình là tập hợp tính trạng biểu hiện. Đồng hợp: AA, aa; dị hợp: Aa.
  • Kí hiệu: P bố mẹ, × phép lai, G giao tử, F₁,F₂ các thế hệ con.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ