Bỏ qua đến nội dung

Chương XI · Lý thuyết

Bài 37. Các quy luật di truyền của Mendel

Lai hai giống đậu hạt vàng và hạt xanh thuần chủng, Mendel thu được toàn hạt vàng; nhưng gieo tiếp các hạt ấy, hạt xanh lại xuất hiện, đúng khoảng một phần tư. Vì sao tính trạng đã "biến mất" lại quay về, và vì sao lại là một phần tư? Câu trả lời là hai quy luật di truyền nổi tiếng nhất mà Mendel công bố năm 1866.

Em sẽ học được

  • Trình bày được thí nghiệm lai một cặp tính trạng của Mendel và giải thích kết quả bằng sự phân li của cặp allele.
  • Phát biểu được nội dung quy luật phân li; viết được sơ đồ lai và lập được bảng Punnett.
  • Nêu được khái niệm, mục đích và cách đọc kết quả của phép lai phân tích.
  • Trình bày được thí nghiệm lai hai cặp tính trạng, phát biểu được quy luật phân li độc lập và giải thích tỉ lệ 9:3:3:1.

Thí nghiệm lai một cặp tính trạng và quy luật phân li

Mendel lai các cây đậu Hà Lan thuần chủng khác nhau về một cặp tính trạng tương phản, rồi cho F₁ tự thụ phấn. Với mọi cặp tính trạng, kết quả giống nhau: F₁ đồng tính, chỉ mang tính trạng của một bên bố hoặc mẹ; F₂ phân tính theo tỉ lệ xấp xỉ 3 trội :1 lặn.

Một số kết quả lai một cặp tính trạng của Mendel
P thuần chủngF₁F₂Tỉ lệ F₂
Hạt vàng × hạt xanhHạt vàng6022 vàng, 2001 xanh≈3,01:1
Hạt trơn × hạt nhănHạt trơn5474 trơn, 1850 nhăn≈2,96:1
Hoa tím × hoa trắngHoa tím705 tím, 224 trắng≈3,15:1
Thân cao × thân thấpThân cao787 cao, 277 thấp≈2,84:1

Giải thích: quy ước allele A quy định hạt vàng, trội hoàn toàn so với allele a quy định hạt xanh. Mỗi tính trạng do một cặp allele quy định, một allele nhận từ bố, một từ mẹ; hai allele tồn tại riêng rẽ, không hoà trộn. Khi giảm phân tạo giao tử, hai allele của cặp phân li, mỗi giao tử chỉ nhận một allele. Thụ tinh kết hợp ngẫu nhiên các giao tử.

P (t/c) : AA×aa; G P : A a; F₁ : Aa; F₁×F₁ : Aa×Aa; G F₁ : 1/2A,1/2a 1/2A,1/2a; F₂ : 1 AA:2 Aa:1 aa

Ở F₂, tỉ lệ kiểu gene là 1 AA:2 Aa:1 aa. Vì AA và Aa đều cho hạt vàng, tỉ lệ kiểu hình là 3 hạt vàng :1 hạt xanh. Bảng Punnett trình bày cùng kết quả đó: giao tử của mẹ ghi theo hàng, giao tử của bố ghi theo cột, mỗi ô là một tổ hợp ở đời con.

Bảng Punnett của phép lai F₁×F₁: Aa×Aa
♀ \ ♂Aa
AAA (vàng)Aa (vàng)
aAa (vàng)aa (xanh)

Định lí · Quy luật phân li

Mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền (cặp allele) quy định. Trong quá trình phát sinh giao tử, các allele trong cặp phân li đồng đều về các giao tử, nên mỗi giao tử chỉ chứa một allele của cặp.

Phép lai phân tích

Định nghĩa · Lai phân tích

Lai phân tích là phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định kiểu gene với cá thể mang tính trạng lặn. Mục đích: xác định kiểu gene của cá thể mang tính trạng trội.

Cá thể lặn aa chỉ cho một loại giao tử a, nên kiểu hình đời con phản ánh đúng các loại giao tử của cá thể cần kiểm tra:

  • Nếu đời con đồng tính (toàn trội): cá thể cần kiểm tra chỉ cho giao tử A, có kiểu gene đồng hợp AA. Sơ đồ: AA×aa→100% Aa.
  • Nếu đời con phân tính 1 trội :1 lặn: cá thể cần kiểm tra cho hai loại giao tử A, a với tỉ lệ bằng nhau, có kiểu gene dị hợp Aa. Sơ đồ: Aa×aa→1 Aa:1 aa.

Ghi chú

Trong chọn giống, người ta dùng lai phân tích để kiểm tra độ thuần chủng của giống: giống thuần chủng về tính trạng trội cho đời con lai phân tích đồng tính.

Lai hai cặp tính trạng và quy luật phân li độc lập

Mendel lai hai giống đậu thuần chủng khác nhau về hai cặp tính trạng: hạt vàng, trơn × hạt xanh, nhăn. F₁ đều hạt vàng, trơn. Cho F₁ tự thụ phấn, F₂ có 315 hạt vàng, trơn; 101 hạt vàng, nhăn; 108 hạt xanh, trơn; 32 hạt xanh, nhăn, xấp xỉ 9:3:3:1.

Xét riêng từng tính trạng ở F₂: vàng : xanh =(315+101):(108+32)=416:140≈3:1; trơn : nhăn =(315+108):(101+32)=423:133≈3:1. Mỗi cặp vẫn tuân theo quy luật phân li, và tỉ lệ chung bằng tích các tỉ lệ riêng:

(3:1)(3:1)=9:3:3:1

Giải thích: quy ước A hạt vàng, a hạt xanh; B hạt trơn, b hạt nhăn. P: AABB×aabb, F₁: AaBb. Khi F₁ giảm phân, cặp Aa phân li độc lập với cặp Bb, tạo bốn loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau: AB, Ab, aB, ab, mỗi loại 1/4. Bốn loại giao tử đực kết hợp ngẫu nhiên với bốn loại giao tử cái cho 4·4=16 tổ hợp, gồm 9 kiểu gene và 4 kiểu hình theo tỉ lệ 9:3:3:1.

Định lí · Quy luật phân li độc lập

Các cặp nhân tố di truyền (cặp allele) quy định các tính trạng khác nhau phân li độc lập trong quá trình phát sinh giao tử.

Ghi chú · Ý nghĩa: biến dị tổ hợp

Nhờ các cặp allele phân li độc lập và tổ hợp tự do, đời con xuất hiện những kiểu hình khác bố mẹ, như hạt vàng, nhăn và hạt xanh, trơn ở F₂. Đó là biến dị tổ hợp, nguồn nguyên liệu phong phú cho chọn giống và tiến hoá; nó giải thích vì sao các loài sinh sản hữu tính rất đa dạng.

Khám phá

Bảng Punnett và phép lai phân tích

Chọn kiểu gene của cây mẹ và cây bố (hoặc một phép lai mẫu) để xem bảng Punnett với tỉ lệ kiểu gene, kiểu hình; chạm vào một ô để thấy mọi ô cùng kiểu gene. Bấm "Gieo 400 hạt" để so số liệu thực tế với lí thuyết. Ở chế độ "Lai phân tích", hãy tìm kiểu gene của một cây hạt vàng bí ẩn.

Phép lai

Allele A (hạt vàng) trội hoàn toàn so với a (hạt xanh). Chọn kiểu gene của cây mẹ và cây bố.

P: ♀ Aa × ♂ Aa — mỗi bên cho 2 và 2 loại giao tử.

Bảng Punnett: hàng là giao tử của mẹ, cột là giao tử của bố
♀ \ ♂A a
A
a

Chạm vào một ô để xem xác suất của kiểu gene và kiểu hình đó.

Tỉ lệ kiểu gene: 1 : 2 : 1

  • 1 AA
  • 2 Aa
  • 1 aa

Tỉ lệ kiểu hình: 3 : 1

  • 3 vàng
  • 1 xanh
Mỗi hạt nhận ngẫu nhiên một giao tử của bố, một của mẹ.
Kiểu hìnhLí thuyếtThực tế
hạt vàng300–
hạt xanh100–

Bảng Punnett cho tỉ lệ lí thuyết. Bấm "Gieo 400 hạt" để xem số hạt thực tế dao động quanh tỉ lệ đó, như số liệu Mendel đếm được.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở đậu Hà Lan, allele A quy định hoa tím trội hoàn toàn so với allele a quy định hoa trắng. Viết sơ đồ lai từ P đến F₂ khi lai cây hoa tím thuần chủng với cây hoa trắng.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cây đậu hoa tím chưa biết kiểu gene được lai với cây hoa trắng. Đời con có 51 cây hoa tím và 49 cây hoa trắng. Xác định kiểu gene của cây hoa tím.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cho F₁ có kiểu gene AaBb (A hạt vàng, a hạt xanh, B hạt trơn, b hạt nhăn) tự thụ phấn. Tính tỉ lệ cây hạt vàng, nhăn ở F₂. Nếu F₂ có 1600 hạt thì khoảng bao nhiêu hạt vàng, nhăn?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Theo quy luật phân li, trong quá trình phát sinh giao tử

Bài 2

Cho cây đậu Aa (hạt vàng) tự thụ phấn, thu được 1200 hạt. Theo lí thuyết, có bao nhiêu hạt xanh (aa)?

Đơn vị:hạt

Bài 3

Ở F₂ của phép lai Aa×Aa, chọn ngẫu nhiên một cây hạt vàng. Xác suất để cây đó có kiểu gene dị hợp Aa là bao nhiêu?

Bài 4

Lai phân tích một cây thân cao, đời con có 50% thân cao và 50% thân thấp. Cây thân cao đem lai có kiểu gene

Bài 5

Chọn tất cả các phép lai cho đời con đồng tính (chỉ một kiểu hình), biết A trội hoàn toàn so với a.

Bài 6

Cơ thể có kiểu gene AaBb (hai cặp allele phân li độc lập) cho bao nhiêu loại giao tử?

Bài 7

Ở F₂ của phép lai AaBb×AaBb, cây hạt xanh, trơn (aaB-) chiếm tỉ lệ bao nhiêu?

Bài 8

F₂ của phép lai AaBb×AaBb có 1600 hạt. Theo lí thuyết, có bao nhiêu hạt xanh, nhăn (aabb)?

Đơn vị:hạt

Bài 9

Phép lai AaBb×aabb (hai cặp allele phân li độc lập, trội hoàn toàn) cho tỉ lệ kiểu hình

Bài 10

Phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định kiểu gene với cá thể mang tính trạng lặn gọi là phép lai gì?

Ghi nhớ

  • Lai hai dòng thuần chủng khác nhau một cặp tính trạng: F₁ đồng tính (tính trạng trội), F₂ phân tính 3 trội :1 lặn, kiểu gene 1 AA:2 Aa:1 aa.
  • Quy luật phân li: mỗi tính trạng do một cặp allele quy định; khi phát sinh giao tử, các allele trong cặp phân li đồng đều, mỗi giao tử chỉ chứa một allele.
  • Lai phân tích: lai cá thể trội với cá thể lặn; đời con đồng tính thì cá thể trội là AA, phân tính 1:1 thì là Aa.
  • Quy luật phân li độc lập: các cặp allele quy định các tính trạng khác nhau phân li độc lập khi phát sinh giao tử; AaBb×AaBb cho 9:3:3:1=(3:1)(3:1).
  • Phân li độc lập và tổ hợp tự do tạo ra biến dị tổ hợp, làm sinh vật đa dạng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ