Chương XI · Lý thuyết
Bài 38. Nucleic acid và gene
Mendel gọi chúng là "nhân tố di truyền" mà không biết chúng làm bằng gì. Gần một thế kỉ sau, năm 1953, James Watson và Francis Crick công bố mô hình chuỗi xoắn kép DNA, và nhân tố di truyền của Mendel có hình hài cụ thể: gene, một đoạn của phân tử DNA. Trong bài này, em sẽ tự dựng một đoạn DNA và khám phá quy tắc ghép cặp giúp phân tử này lưu giữ thông tin di truyền.
Em sẽ học được
- Nêu được nucleic acid là đại phân tử, cấu tạo đa phân với đơn phân là nucleotide; kể được hai loại nucleic acid.
- Mô tả được cấu trúc không gian của DNA và nguyên tắc bổ sung; viết được mạch bổ sung của một mạch DNA cho trước.
- Nêu được chức năng của DNA, giải thích được tính đa dạng và đặc thù của DNA, kể được một số ứng dụng của phân tích DNA.
- Nêu được cấu trúc của RNA, phân biệt được mRNA, tRNA, rRNA và so sánh được DNA với RNA.
- Nêu được khái niệm gene.
Nucleic acid và cấu trúc của DNA
Nucleic acid là những đại phân tử sinh học có trong tế bào và virus, cấu tạo từ các nguyên tố C, H, O, N, P. Nucleic acid cấu tạo theo nguyên tắc đa phân, đơn phân là nucleotide. Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: một nhóm phosphate, một phân tử đường năm carbon (pentose) và một nitrogenous base. Có hai loại nucleic acid: DNA (deoxyribonucleic acid) và RNA (ribonucleic acid).
DNA là phân tử rất lớn: dài tới hàng trăm micromet, khối lượng hàng triệu, hàng chục triệu amu. DNA có bốn loại nucleotide, khác nhau ở nitrogenous base: adenine (A), thymine (T), guanine (G) và cytosine (C).
Định nghĩa · Mô hình chuỗi xoắn kép (Watson và Crick, 1953)
Định lí · Nguyên tắc bổ sung
Hệ quả của nguyên tắc bổ sung: trong một phân tử DNA, số nucleotide loại A bằng số nucleotide loại T, số G bằng số C. Gọi N là tổng số nucleotide, ta có:
Từ đó tính được số liên kết hydrogen H=2A+3G và chiều dài của đoạn DNA L=N/2·0,34 nm (mỗi cặp nucleotide dài 0,34 nm).
Chức năng, tính đa dạng và đặc thù của DNA
- Lưu giữ thông tin di truyền: trình tự các nucleotide trên DNA quy định trình tự các amino acid của protein. Phân tử DNA rất lớn nên chứa được lượng thông tin khổng lồ.
- Bảo quản thông tin di truyền: các liên kết cộng hoá trị trên mỗi mạch rất bền; số lượng rất lớn liên kết hydrogen giữa hai mạch giữ cho cấu trúc ổn định, nhưng vẫn có thể tách hai mạch khi cần sao chép.
- Truyền đạt thông tin di truyền: DNA có khả năng tự nhân đôi (tái bản), nhờ đó thông tin di truyền được truyền qua các thế hệ tế bào và cơ thể.
Ghi chú · Đa dạng và đặc thù
Nhờ tính đặc thù, người ta có thể phân tích và so sánh DNA. Ứng dụng: xác định quan hệ huyết thống (cha – con), nhận dạng nạn nhân, truy tìm tội phạm từ các mẫu máu, tóc để lại; chẩn đoán, dự báo nguy cơ mắc bệnh di truyền; so sánh mức độ giống nhau về DNA giữa các loài để tìm hiểu quan hệ họ hàng.
RNA
RNA thường có cấu trúc một mạch polynucleotide, kích thước nhỏ hơn DNA nhiều (hàng trăm đến hàng nghìn nucleotide). Đơn phân của RNA là bốn loại ribonucleotide với các base A, U (uracil), G, C: RNA có U thay cho T. RNA được tổng hợp trong nhân tế bào (hoặc vùng nhân) và phần lớn hoạt động ở tế bào chất.
| Loại RNA | Cấu trúc | Chức năng |
|---|---|---|
| mRNA (RNA thông tin) | Một mạch thẳng, không có đoạn liên kết bổ sung | Làm khuôn cho tổng hợp chuỗi polypeptide |
| tRNA (RNA vận chuyển) | Có những đoạn tự liên kết bổ sung, tạo cấu trúc ba thuỳ | Vận chuyển amino acid đến ribosome |
| rRNA (RNA ribosome) | Có nhiều đoạn tự liên kết bổ sung | Cùng protein cấu tạo nên ribosome, nơi tổng hợp chuỗi polypeptide |
| Đặc điểm | DNA | RNA |
|---|---|---|
| Số mạch | Thường hai mạch | Thường một mạch |
| Đường pentose | Deoxyribose C₅H₁₀O₄ | Ribose C₅H₁₀O₅ |
| Các loại base | A, T, G, C | A, U, G, C |
| Kích thước | Rất lớn | Nhỏ hơn nhiều |
| Chức năng | Lưu giữ, bảo quản, truyền đạt thông tin di truyền | Truyền đạt thông tin, vận chuyển amino acid, cấu tạo ribosome |
Gene
Định nghĩa · Gene
Mỗi tế bào chứa rất nhiều gene; mỗi phân tử DNA chứa từ vài trăm đến vài nghìn gene. Một gene điển hình dài khoảng 600 đến 1500 cặp nucleotide với trình tự xác định. Nhân tố di truyền mà Mendel nói tới chính là gene; hiểu biết về gene là cơ sở cho chọn giống, y học và công nghệ di truyền.
Khám phá
Dựng chuỗi xoắn kép DNA
Gõ hoặc bấm các nucleotide để tạo mạch 1; mạch 2 tự hiện ra theo nguyên tắc bổ sung, kèm số nucleotide mỗi loại, số liên kết hydrogen và chiều dài. Ở chế độ "Tự ghép cặp", em tự chọn nucleotide cho mạch 2.
Mạch xanh đậm là mạch 1, mạch xám là mạch 2. Cứ 10 cặp nucleotide, chuỗi xoắn quay đủ một vòng.
- Số cặp nucleotide
- 15
- Tổng số nucleotide N
- 30
- A = T
- 8 (26,7%)
- G = C
- 7 (23,3%)
- Liên kết hydrogen
- 2 · 8 + 3 · 7 = 37
- Chiều dài
- 5,1 nm (1,5 vòng xoắn)
Theo nguyên tắc bổ sung: số A bằng số T, số G bằng số C, nên A + G = T + C = 15 = N/2.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Đơn phân cấu tạo nên phân tử DNA là
Bài 2
Một mạch DNA có trình tự 5′-ATGCTAC-3′. Viết trình tự mạch bổ sung theo chiều 3′→5′ (chỉ ghi các chữ cái, ví dụ TACG).
Bài 3
Một phân tử DNA có 20% nucleotide loại A. Nucleotide loại G chiếm bao nhiêu phần trăm?
Bài 4
Một gene có 3000 nucleotide, trong đó có 600 nucleotide loại A. Gene này có bao nhiêu liên kết hydrogen?
Bài 5
Một gene có 3000 nucleotide. Chiều dài của gene là bao nhiêu nanomet?
Bài 6
Chọn tất cả các đặc điểm của RNA mà DNA không có.
Bài 7
Nối mỗi loại RNA với chức năng của nó.
Bài 8
Gene là
Bài 9
Có thể dùng phân tích DNA để xác định quan hệ huyết thống là nhờ
Ghi nhớ
- Nucleic acid (DNA, RNA) là đại phân tử cấu tạo đa phân, đơn phân là nucleotide gồm nhóm phosphate, đường pentose và nitrogenous base.
- DNA là chuỗi xoắn kép gồm hai mạch ngược chiều; mỗi chu kì xoắn 3,4 nm gồm 10 cặp nucleotide, đường kính 2 nm.
- Nguyên tắc bổ sung: A – T (2 liên kết hydrogen), G – C (3 liên kết hydrogen); do đó A=T, G=C, A+G=N/2.
- DNA lưu giữ, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền; DNA đa dạng và đặc thù nên được dùng để xác định huyết thống, truy tìm tội phạm, chẩn đoán bệnh.
- RNA thường một mạch, có U thay T, đường ribose; gồm mRNA, tRNA, rRNA.
- Gene là một đoạn DNA mang thông tin quy định một sản phẩm (RNA hoặc chuỗi polypeptide).