Bỏ qua đến nội dung

Chương XI · Lý thuyết

Bài 38. Nucleic acid và gene

Mendel gọi chúng là "nhân tố di truyền" mà không biết chúng làm bằng gì. Gần một thế kỉ sau, năm 1953, James Watson và Francis Crick công bố mô hình chuỗi xoắn kép DNA, và nhân tố di truyền của Mendel có hình hài cụ thể: gene, một đoạn của phân tử DNA. Trong bài này, em sẽ tự dựng một đoạn DNA và khám phá quy tắc ghép cặp giúp phân tử này lưu giữ thông tin di truyền.

Em sẽ học được

  • Nêu được nucleic acid là đại phân tử, cấu tạo đa phân với đơn phân là nucleotide; kể được hai loại nucleic acid.
  • Mô tả được cấu trúc không gian của DNA và nguyên tắc bổ sung; viết được mạch bổ sung của một mạch DNA cho trước.
  • Nêu được chức năng của DNA, giải thích được tính đa dạng và đặc thù của DNA, kể được một số ứng dụng của phân tích DNA.
  • Nêu được cấu trúc của RNA, phân biệt được mRNA, tRNA, rRNA và so sánh được DNA với RNA.
  • Nêu được khái niệm gene.

Nucleic acid và cấu trúc của DNA

Nucleic acid là những đại phân tử sinh học có trong tế bào và virus, cấu tạo từ các nguyên tố C, H, O, N, P. Nucleic acid cấu tạo theo nguyên tắc đa phân, đơn phân là nucleotide. Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: một nhóm phosphate, một phân tử đường năm carbon (pentose) và một nitrogenous base. Có hai loại nucleic acid: DNA (deoxyribonucleic acid) và RNA (ribonucleic acid).

DNA là phân tử rất lớn: dài tới hàng trăm micromet, khối lượng hàng triệu, hàng chục triệu amu. DNA có bốn loại nucleotide, khác nhau ở nitrogenous base: adenine (A), thymine (T), guanine (G) và cytosine (C).

Định nghĩa · Mô hình chuỗi xoắn kép (Watson và Crick, 1953)

DNA gồm hai mạch polynucleotide song song, ngược chiều nhau, xoắn quanh một trục theo chiều từ trái sang phải. Trên mỗi mạch, các nucleotide liên kết với nhau bằng liên kết cộng hoá trị theo chiều 5′→3′. Giữa hai mạch, các nitrogenous base liên kết với nhau bằng liên kết hydrogen theo nguyên tắc bổ sung. Mỗi chu kì xoắn dài 3,4 nm (34 Å) gồm 10 cặp nucleotide; đường kính vòng xoắn là 2 nm (20 Å).

Định lí · Nguyên tắc bổ sung

A của mạch này liên kết với T của mạch kia bằng 2 liên kết hydrogen; G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen (và ngược lại). Vì vậy, biết trình tự nucleotide của một mạch thì suy ra được trình tự của mạch còn lại.

Hệ quả của nguyên tắc bổ sung: trong một phân tử DNA, số nucleotide loại A bằng số nucleotide loại T, số G bằng số C. Gọi N là tổng số nucleotide, ta có:

A=T, G=C, A+G=T+C=N/2

Từ đó tính được số liên kết hydrogen H=2A+3G và chiều dài của đoạn DNA L=N/2·0,34 nm (mỗi cặp nucleotide dài 0,34 nm).

Chức năng, tính đa dạng và đặc thù của DNA

  • Lưu giữ thông tin di truyền: trình tự các nucleotide trên DNA quy định trình tự các amino acid của protein. Phân tử DNA rất lớn nên chứa được lượng thông tin khổng lồ.
  • Bảo quản thông tin di truyền: các liên kết cộng hoá trị trên mỗi mạch rất bền; số lượng rất lớn liên kết hydrogen giữa hai mạch giữ cho cấu trúc ổn định, nhưng vẫn có thể tách hai mạch khi cần sao chép.
  • Truyền đạt thông tin di truyền: DNA có khả năng tự nhân đôi (tái bản), nhờ đó thông tin di truyền được truyền qua các thế hệ tế bào và cơ thể.

Ghi chú · Đa dạng và đặc thù

Chỉ với bốn loại nucleotide, nhưng do khác nhau về số lượng, thành phần và trình tự sắp xếp các nucleotide, DNA vô cùng đa dạng. Mỗi loài, thậm chí mỗi cá thể, có DNA với trình tự đặc thù.

Nhờ tính đặc thù, người ta có thể phân tích và so sánh DNA. Ứng dụng: xác định quan hệ huyết thống (cha – con), nhận dạng nạn nhân, truy tìm tội phạm từ các mẫu máu, tóc để lại; chẩn đoán, dự báo nguy cơ mắc bệnh di truyền; so sánh mức độ giống nhau về DNA giữa các loài để tìm hiểu quan hệ họ hàng.

RNA

RNA thường có cấu trúc một mạch polynucleotide, kích thước nhỏ hơn DNA nhiều (hàng trăm đến hàng nghìn nucleotide). Đơn phân của RNA là bốn loại ribonucleotide với các base A, U (uracil), G, C: RNA có U thay cho T. RNA được tổng hợp trong nhân tế bào (hoặc vùng nhân) và phần lớn hoạt động ở tế bào chất.

Ba loại RNA
Loại RNACấu trúcChức năng
mRNA (RNA thông tin)Một mạch thẳng, không có đoạn liên kết bổ sungLàm khuôn cho tổng hợp chuỗi polypeptide
tRNA (RNA vận chuyển)Có những đoạn tự liên kết bổ sung, tạo cấu trúc ba thuỳVận chuyển amino acid đến ribosome
rRNA (RNA ribosome)Có nhiều đoạn tự liên kết bổ sungCùng protein cấu tạo nên ribosome, nơi tổng hợp chuỗi polypeptide
So sánh DNA và RNA
Đặc điểmDNARNA
Số mạchThường hai mạchThường một mạch
Đường pentoseDeoxyribose C₅H₁₀O₄Ribose C₅H₁₀O₅
Các loại baseA, T, G, CA, U, G, C
Kích thướcRất lớnNhỏ hơn nhiều
Chức năngLưu giữ, bảo quản, truyền đạt thông tin di truyềnTruyền đạt thông tin, vận chuyển amino acid, cấu tạo ribosome

Gene

Định nghĩa · Gene

Gene là một đoạn của phân tử DNA mang thông tin quy định một sản phẩm nhất định: một phân tử RNA hoặc một chuỗi polypeptide.

Mỗi tế bào chứa rất nhiều gene; mỗi phân tử DNA chứa từ vài trăm đến vài nghìn gene. Một gene điển hình dài khoảng 600 đến 1500 cặp nucleotide với trình tự xác định. Nhân tố di truyền mà Mendel nói tới chính là gene; hiểu biết về gene là cơ sở cho chọn giống, y học và công nghệ di truyền.

Khám phá

Dựng chuỗi xoắn kép DNA

Gõ hoặc bấm các nucleotide để tạo mạch 1; mạch 2 tự hiện ra theo nguyên tắc bổ sung, kèm số nucleotide mỗi loại, số liên kết hydrogen và chiều dài. Ở chế độ "Tự ghép cặp", em tự chọn nucleotide cho mạch 2.

Chế độ
5'3'3'5'ATTAGCCGGCTAATCGCGATTATAGCATCG

Mạch xanh đậm là mạch 1, mạch xám là mạch 2. Cứ 10 cặp nucleotide, chuỗi xoắn quay đủ một vòng.

Số cặp nucleotide
15
Tổng số nucleotide N
30
A = T
8 (26,7%)
G = C
7 (23,3%)
Liên kết hydrogen
2 · 8 + 3 · 7 = 37
Chiều dài
5,1 nm (1,5 vòng xoắn)

Theo nguyên tắc bổ sung: số A bằng số T, số G bằng số C, nên A + G = T + C = 15 = N/2.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một mạch của đoạn DNA có trình tự 5′-AGCTTAGC-3′. Viết trình tự mạch bổ sung.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một gene có tổng số 2400 nucleotide, trong đó có 480 nucleotide loại A. Tính số nucleotide mỗi loại, số liên kết hydrogen và chiều dài của gene.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao chỉ với bốn loại nucleotide mà DNA lại vô cùng đa dạng? Một đoạn mạch dài 10 nucleotide có thể có bao nhiêu trình tự khác nhau?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đơn phân cấu tạo nên phân tử DNA là

Bài 2

Một mạch DNA có trình tự 5′-ATGCTAC-3′. Viết trình tự mạch bổ sung theo chiều 3′→5′ (chỉ ghi các chữ cái, ví dụ TACG).

Bài 3

Một phân tử DNA có 20% nucleotide loại A. Nucleotide loại G chiếm bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 4

Một gene có 3000 nucleotide, trong đó có 600 nucleotide loại A. Gene này có bao nhiêu liên kết hydrogen?

Bài 5

Một gene có 3000 nucleotide. Chiều dài của gene là bao nhiêu nanomet?

Đơn vị:nm

Bài 6

Chọn tất cả các đặc điểm của RNA mà DNA không có.

Bài 7

Nối mỗi loại RNA với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Gene là

Bài 9

Có thể dùng phân tích DNA để xác định quan hệ huyết thống là nhờ

Ghi nhớ

  • Nucleic acid (DNA, RNA) là đại phân tử cấu tạo đa phân, đơn phân là nucleotide gồm nhóm phosphate, đường pentose và nitrogenous base.
  • DNA là chuỗi xoắn kép gồm hai mạch ngược chiều; mỗi chu kì xoắn 3,4 nm gồm 10 cặp nucleotide, đường kính 2 nm.
  • Nguyên tắc bổ sung: A – T (2 liên kết hydrogen), G – C (3 liên kết hydrogen); do đó A=T, G=C, A+G=N/2.
  • DNA lưu giữ, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền; DNA đa dạng và đặc thù nên được dùng để xác định huyết thống, truy tìm tội phạm, chẩn đoán bệnh.
  • RNA thường một mạch, có U thay T, đường ribose; gồm mRNA, tRNA, rRNA.
  • Gene là một đoạn DNA mang thông tin quy định một sản phẩm (RNA hoặc chuỗi polypeptide).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ