Chương XI · Lý thuyết
Bài 39. Tái bản DNA và phiên mã tạo RNA
Mỗi ngày, cơ thể em tạo ra hàng tỉ tế bào mới, và tế bào nào cũng nhận được một bản sao đầy đủ, chính xác của DNA. Đồng thời, trong từng tế bào, thông tin trên các gene liên tục được "chép" sang RNA để mang ra ngoài nhân sử dụng. Hai quá trình sao chép ấy, tái bản DNA và phiên mã, đều dựa trên cùng một quy tắc em đã biết: nguyên tắc bổ sung.
Em sẽ học được
- Mô tả được các bước của quá trình tái bản DNA; nêu được nguyên tắc bổ sung và nguyên tắc bán bảo toàn.
- Nêu được kết quả và ý nghĩa của tái bản DNA; tính được số phân tử DNA con và số nucleotide môi trường cung cấp sau một số lần tái bản.
- Nêu được khái niệm phiên mã; mô tả được quá trình phiên mã tạo mRNA.
- Viết được trình tự mRNA được phiên mã từ một mạch khuôn cho trước.
Tái bản DNA
Định nghĩa · Tái bản DNA
- Tháo xoắn: phân tử DNA tháo xoắn, các liên kết hydrogen giữa hai mạch đứt dần, hai mạch đơn tách nhau ra.
- Tổng hợp mạch mới: mỗi mạch đơn làm khuôn; các nucleotide tự do trong tế bào liên kết với nucleotide trên mạch khuôn theo nguyên tắc bổ sung: A liên kết với T bằng 2 liên kết hydrogen, G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen. Các nucleotide mới được nối với nhau nhờ enzyme (DNA polymerase), tạo thành mạch mới.
- Đóng xoắn: mỗi mạch mới cùng mạch khuôn của nó xoắn lại, tạo thành hai phân tử DNA con.
Định lí · Nguyên tắc của tái bản DNA
Kết quả: từ một phân tử DNA mẹ tạo ra hai phân tử DNA con có trình tự nucleotide giống hệt nhau và giống DNA mẹ. Ý nghĩa: nhờ tái bản DNA, thông tin di truyền được truyền đạt nguyên vẹn, ổn định qua các thế hệ tế bào và cơ thể.
Sau k lần tái bản liên tiếp, một phân tử DNA tạo ra 2 mũ k phân tử DNA con; trong đó luôn chỉ có 2 phân tử còn mang một mạch cũ của DNA mẹ. Nếu DNA mẹ có N nucleotide thì số nucleotide tự do môi trường cung cấp là:
Phiên mã tạo RNA
Ở mọi sinh vật, thông tin di truyền trên gene không được chuyển trực tiếp thành protein mà phải qua hai quá trình: phiên mã (tạo RNA) và dịch mã (tạo chuỗi polypeptide, học ở Bài 40).
Định nghĩa · Phiên mã
- Khởi đầu: enzyme RNA polymerase bám vào vùng điều hoà của gene; gene tháo xoắn để lộ mạch khuôn có chiều 3′→5′; quá trình tổng hợp RNA bắt đầu tại vị trí đặc hiệu.
- Kéo dài: RNA polymerase trượt dọc mạch khuôn theo chiều 3′→5′, gắn các ribonucleotide tự do theo nguyên tắc bổ sung A – U, T – A, G – C, C – G, tạo mạch RNA theo chiều 5′→3′. Vùng gene đã phiên mã xong đóng xoắn lại.
- Kết thúc: khi gặp tín hiệu kết thúc ở cuối gene, quá trình phiên mã dừng lại, phân tử RNA được giải phóng.
| Mạch khuôn của gene | A | T | G | C |
|---|---|---|---|---|
| Ribonucleotide trên RNA | U | A | C | G |
Ghi chú
Kết quả: tạo ra phân tử RNA (mRNA, tRNA, rRNA) có trình tự do mạch khuôn của gene quy định. Các RNA rời nhân ra tế bào chất để thực hiện chức năng. Ý nghĩa: phiên mã truyền thông tin di truyền từ gene sang mRNA, chuẩn bị cho tổng hợp protein.
| Đặc điểm | Tái bản DNA | Phiên mã |
|---|---|---|
| Khuôn | Cả hai mạch của DNA | Một mạch của gene |
| Nguyên liệu | Nucleotide tự do (A, T, G, C) | Ribonucleotide tự do (A, U, G, C) |
| Nguyên tắc bổ sung | A – T, G – C | A – U, T – A, G – C, C – G |
| Kết quả | Hai phân tử DNA con giống DNA mẹ | Một phân tử RNA mạch đơn |
Khám phá
Tái bản và phiên mã từng nucleotide
Ở "Tái bản DNA", bấm "Tháo xoắn" rồi chọn hoặc kéo các nucleotide tự do vào vị trí đang sáng trên hai mạch mới; quan sát hai phân tử DNA con và đổi số lần tái bản k. Ở "Phiên mã", dựng mRNA từ mạch khuôn rồi so mRNA với mạch mã hoá.
- A
- T
- G
- C
- G
- T
- A
- C
- T
- A
- C
- G
- C
- A
- T
- G
Phân tử DNA mẹ gồm hai mạch liên kết bổ sung. Bấm "Tháo xoắn" để tách hai mạch.
Sau 1 lần tái bản: 2 phân tử DNA con; chỉ 2 phân tử còn mang một mạch cũ của DNA mẹ, 0 phân tử gồm hai mạch hoàn toàn mới. Với đoạn 16 nucleotide này, môi trường cung cấp 16 nucleotide tự do.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Ở sinh vật nhân thực, quá trình tái bản DNA diễn ra
Bài 2
Nguyên tắc bán bảo toàn trong tái bản DNA có nghĩa là
Bài 3
Sắp xếp các sự kiện của quá trình tái bản DNA theo đúng thứ tự.
Bài 4
Một phân tử DNA tái bản liên tiếp 4 lần. Có bao nhiêu phân tử DNA con được tạo ra?
Bài 5
Trong các phân tử DNA con tạo ra sau 4 lần tái bản của một phân tử DNA, có bao nhiêu phân tử còn chứa mạch cũ của DNA mẹ?
Bài 6
Một gene có 3000 nucleotide tái bản liên tiếp 2 lần. Môi trường nội bào cung cấp bao nhiêu nucleotide tự do?
Bài 7
Mạch khuôn của một gene có trình tự 3′-TACGGA-5′. Viết trình tự mRNA (chiều 5′→3′, chỉ ghi các chữ cái).
Bài 8
Enzyme trượt dọc mạch khuôn và lắp ráp các ribonucleotide trong quá trình phiên mã là
Bài 9
Chọn tất cả các điểm khác nhau đúng giữa phiên mã và tái bản DNA.
Ghi nhớ
- Tái bản DNA diễn ra trong nhân, trước khi tế bào phân chia: tháo xoắn, tách mạch → nucleotide tự do liên kết bổ sung với hai mạch khuôn → đóng xoắn.
- Tái bản theo nguyên tắc bổ sung (A – T, G – C) và bán bảo toàn (mỗi DNA con có một mạch cũ, một mạch mới); tạo hai DNA con giống hệt DNA mẹ.
- Sau k lần tái bản: 2 mũ k DNA con, chỉ 2 phân tử còn mạch cũ; môi trường cung cấp N·(2 mũ k trừ 1) nucleotide.
- Phiên mã: RNA polymerase dùng một mạch của gene làm khuôn (3′→5′), lắp ráp ribonucleotide theo nguyên tắc A – U, T – A, G – C, C – G, tạo RNA theo chiều 5′→3′.
- mRNA có trình tự giống mạch mã hoá của gene, chỉ khác U thay cho T; RNA ra tế bào chất thực hiện chức năng.