Bỏ qua đến nội dung

Chương XI · Lý thuyết

Bài 40. Dịch mã và mối quan hệ từ gene đến tính trạng

mRNA chỉ có bốn "chữ cái" A, U, G, C, còn protein được xây từ 20 loại amino acid. Làm sao một chuỗi bốn chữ cái lại "viết" ra được chuỗi amino acid? Tế bào dùng một bộ từ điển gọi là mã di truyền, và một "cỗ máy đọc" là ribosome. Trong bài này, em sẽ tự tra bảng mã di truyền để dịch một mRNA thành chuỗi polypeptide, rồi thấy gene quyết định tính trạng như thế nào.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm mã di truyền; giải thích được vì sao mã di truyền là mã bộ ba; nêu được bộ ba mở đầu và các bộ ba kết thúc.
  • Dùng bảng mã di truyền xác định được trình tự amino acid từ trình tự mRNA.
  • Nêu được khái niệm dịch mã và mô tả được quá trình dịch mã trên ribosome.
  • Trình bày được mối quan hệ gene (DNA) → mRNA → protein → tính trạng qua phiên mã và dịch mã.

Mã di truyền

Định nghĩa · Mã di truyền

Mã di truyền là trình tự các nucleotide trên gene (qua mRNA) quy định trình tự các amino acid trên chuỗi polypeptide. Cứ ba nucleotide liền nhau trên mRNA mã hoá một amino acid; bộ ba này gọi là codon. Mã di truyền là mã bộ ba.

Vì sao lại là bộ ba? mRNA có 4 loại nucleotide. Nếu một nucleotide mã hoá một amino acid thì chỉ có 4 mũ 1 =4 mã; nếu hai nucleotide thì có 4 mũ 2 =16 mã, vẫn ít hơn 20 loại amino acid. Với ba nucleotide, có 4 mũ 3 =64 bộ ba, đủ để mã hoá 20 loại amino acid.

  • Trong 64 bộ ba, có 61 bộ ba mã hoá 20 loại amino acid, nên nhiều amino acid được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau (ví dụ Leu có 6 bộ ba).
  • Bộ ba AUG là bộ ba mở đầu: báo hiệu điểm bắt đầu dịch mã và mã hoá amino acid methionine (Met).
  • Ba bộ ba UAA, UAG, UGA là bộ ba kết thúc: không mã hoá amino acid nào, báo hiệu kết thúc dịch mã.
  • Mã di truyền được đọc từ bộ ba mở đầu, liên tục theo từng bộ ba, không gối lên nhau; mỗi bộ ba chỉ mã hoá một loại amino acid.

Định lí · Mã di truyền quy định cấu trúc protein

Trình tự các bộ ba trên mRNA (do trình tự nucleotide trên mạch khuôn của gene quy định) quyết định thành phần và trình tự các amino acid trên chuỗi polypeptide, từ đó quyết định cấu trúc của protein.

Dịch mã

Định nghĩa · Dịch mã

Dịch mã là quá trình tổng hợp chuỗi polypeptide dựa trên trình tự các bộ ba trên mRNA. Dịch mã diễn ra ở tế bào chất, trên ribosome.
Các thành phần tham gia dịch mã
Thành phầnVai trò
mRNALàm khuôn, mang thông tin mã hoá trình tự amino acid
tRNAMang amino acid tới ribosome; có bộ ba đối mã (anticodon) khớp bổ sung với bộ ba trên mRNA
RibosomeNơi diễn ra dịch mã; trượt trên mRNA từng bộ ba một
Amino acid tự doNguyên liệu để tạo chuỗi polypeptide
  1. Khởi đầu: ribosome gắn vào mRNA ở vị trí bộ ba mở đầu AUG. tRNA mang amino acid mở đầu Met có bộ ba đối mã UAC khớp bổ sung với AUG.
  2. Kéo dài: tRNA mang amino acid tiếp theo có bộ ba đối mã khớp với bộ ba kế tiếp trên mRNA theo nguyên tắc bổ sung (A – U, G – C). Liên kết peptide được hình thành giữa hai amino acid. Ribosome dịch chuyển một bộ ba, quá trình lặp lại, chuỗi polypeptide dài dần.
  3. Kết thúc: khi ribosome gặp bộ ba kết thúc (UAA, UAG hoặc UGA), không có tRNA nào khớp; ribosome tách khỏi mRNA, chuỗi polypeptide được giải phóng. Amino acid mở đầu thường bị cắt bỏ; chuỗi polypeptide gấp nếp tạo thành protein có cấu trúc và chức năng.

Lưu ý · Bộ ba kết thúc không mã hoá amino acid

Khi đếm số amino acid, đừng tính bộ ba kết thúc. Một mRNA có n bộ ba từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc thì quy định chuỗi polypeptide gồm n trừ 1 amino acid (tính cả amino acid mở đầu).

Mối quan hệ từ gene đến tính trạng

Gene không trực tiếp tạo ra tính trạng. Thông tin di truyền trên gene được biểu hiện thành tính trạng qua hai quá trình: phiên mã (trong nhân) và dịch mã (ở tế bào chất).

Định lí · Từ gene đến tính trạng

Gene (DNA) → (phiên mã) → mRNA → (dịch mã) → chuỗi polypeptide → protein → tính trạng.

Trình tự nucleotide trên mạch khuôn của gene quy định trình tự nucleotide trên mRNA; trình tự nucleotide trên mRNA quy định trình tự amino acid của chuỗi polypeptide; chuỗi polypeptide tạo nên protein. Protein trực tiếp tham gia cấu tạo và hoạt động của tế bào (enzyme, hormone, protein cấu trúc, ...), từ đó biểu hiện thành tính trạng của cơ thể.

DNA mã hoá 5' DNA khuôn 3' mRNA 5' Amino acid
C
C
ATG
Met
TTT
Phe
GGC
Gly
AAA
Lys
TGG
Trp
TAA
KT
G
C
mRNA
5'-CCAUGUUUGGCAAAUGGUAAGC-3'
Chuỗi polypeptide
Met – Phe – Gly – Lys – Trp

Ghi chú · Ví dụ

Ở người, một gene quy định enzyme tham gia tổng hợp sắc tố melanin. Khi gene bình thường, enzyme được tạo ra, da và tóc có sắc tố. Khi gene bị biến đổi, enzyme không hoạt động, cơ thể không tạo được melanin: da, tóc rất trắng (bệnh bạch tạng). Tương tự, ở đậu Hà Lan, hoa tím hay hoa trắng phụ thuộc vào việc gene quy định màu hoa có tạo ra được protein cần cho quá trình tổng hợp sắc tố ở cánh hoa hay không.

Vì vậy, muốn thay đổi một tính trạng, người ta có thể tác động vào gene quy định tính trạng đó (thay đổi trình tự nucleotide, đưa gene mới vào), dẫn đến thay đổi protein và thay đổi tính trạng.

Khám phá

Bộ giải mã: từ mRNA đến chuỗi polypeptide

Chọn một mRNA mẫu hoặc tự nhập (chỉ A, U, G, C). Ribosome dừng ở bộ ba mở đầu AUG; với mỗi bộ ba đang sáng, em tìm nó trong bảng mã di truyền (khối hàng theo chữ cái thứ nhất, cột theo chữ cái thứ hai, dòng trong khối theo chữ cái thứ ba) và chạm vào để gắn amino acid vào chuỗi, cho tới bộ ba kết thúc.

  1. G
  2. C
  3. AUG
  4. UUU
  5. GGC
  6. AAA
  7. UGG
  8. UAA
  9. G
  10. C
Chuỗi polypeptide: (chưa có)

Bộ ba đang đọc: AUG, tRNA khớp sẽ có bộ ba đối mã UAC.

Ribosome trượt trên mRNA và dừng ở bộ ba mở đầu AUG (vị trí 3). Tìm bộ ba đang sáng trong bảng mã di truyền và chạm vào nó.

Bảng mã di truyền: khối hàng theo chữ cái thứ nhất, cột theo chữ cái thứ hai
UCAG
U
C
A
G

KT: bộ ba kết thúc (UAA, UAG, UGA). AUG: bộ ba mở đầu, mã hoá Met.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng bảng mã di truyền, xác định chuỗi amino acid do mRNA 5′-GCAUGUUUGGCAAAUGGUAAGC-3′ quy định.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mạch khuôn của một gene có trình tự 3′-TACCGGTTTACT-5′. Xác định trình tự mRNA và chuỗi amino acid tương ứng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vùng mã hoá của một mRNA, tính từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc, có 450 nucleotide. Chuỗi polypeptide do mRNA này quy định có bao nhiêu amino acid (tính cả amino acid mở đầu)?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Trong 64 bộ ba của mã di truyền, có bao nhiêu bộ ba mã hoá amino acid?

Bài 2

Các bộ ba kết thúc trên mRNA là

Bài 3

Nếu mã di truyền là mã bộ hai (hai nucleotide mã hoá một amino acid) thì có tất cả bao nhiêu bộ hai khác nhau?

Bài 4

Dùng bảng mã di truyền, viết chuỗi amino acid do mRNA 5′-AUGGCUUGGUAA-3′ quy định (viết tên viết tắt, nối bằng dấu gạch, ví dụ Met-Gly).

Bài 5

Vùng mã hoá của một mRNA, tính từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc, gồm 900 nucleotide. Chuỗi polypeptide được tổng hợp (tính cả amino acid mở đầu) có bao nhiêu amino acid?

Bài 6

Một bộ ba trên mRNA là GCA. Bộ ba đối mã trên tRNA khớp với nó là

Bài 7

Sắp xếp theo đúng trình tự biểu hiện thông tin di truyền từ gene đến tính trạng.

  1. Vị trí 1: Protein
  2. Vị trí 2: mRNA
  3. Vị trí 3: Tính trạng
  4. Vị trí 4: Gene (DNA)
  5. Vị trí 5: Chuỗi polypeptide

Bài 8

Chọn tất cả các thành phần trực tiếp tham gia quá trình dịch mã.

Bài 9

Nối mỗi quá trình với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 10

Người bị bệnh bạch tạng có gene quy định enzyme tổng hợp melanin bị biến đổi. Cách giải thích nào đúng nhất?

Ghi nhớ

  • Mã di truyền là mã bộ ba: ba nucleotide liền nhau trên mRNA (codon) mã hoá một amino acid; có 4 mũ 3 =64 bộ ba.
  • 61 bộ ba mã hoá 20 loại amino acid; AUG là bộ ba mở đầu (Met); UAA, UAG, UGA là bộ ba kết thúc.
  • Dịch mã diễn ra ở tế bào chất trên ribosome: tRNA mang amino acid có bộ ba đối mã khớp bổ sung với bộ ba trên mRNA; ribosome đọc từ AUG đến bộ ba kết thúc, tạo chuỗi polypeptide.
  • Gene (DNA) → mRNA → chuỗi polypeptide → protein → tính trạng: trình tự nucleotide của gene quy định trình tự amino acid của protein, protein biểu hiện thành tính trạng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ