Chương XI · Lý thuyết
Bài 40. Dịch mã và mối quan hệ từ gene đến tính trạng
mRNA chỉ có bốn "chữ cái" A, U, G, C, còn protein được xây từ 20 loại amino acid. Làm sao một chuỗi bốn chữ cái lại "viết" ra được chuỗi amino acid? Tế bào dùng một bộ từ điển gọi là mã di truyền, và một "cỗ máy đọc" là ribosome. Trong bài này, em sẽ tự tra bảng mã di truyền để dịch một mRNA thành chuỗi polypeptide, rồi thấy gene quyết định tính trạng như thế nào.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm mã di truyền; giải thích được vì sao mã di truyền là mã bộ ba; nêu được bộ ba mở đầu và các bộ ba kết thúc.
- Dùng bảng mã di truyền xác định được trình tự amino acid từ trình tự mRNA.
- Nêu được khái niệm dịch mã và mô tả được quá trình dịch mã trên ribosome.
- Trình bày được mối quan hệ gene (DNA) → mRNA → protein → tính trạng qua phiên mã và dịch mã.
Mã di truyền
Định nghĩa · Mã di truyền
Vì sao lại là bộ ba? mRNA có 4 loại nucleotide. Nếu một nucleotide mã hoá một amino acid thì chỉ có 4 mũ 1 =4 mã; nếu hai nucleotide thì có 4 mũ 2 =16 mã, vẫn ít hơn 20 loại amino acid. Với ba nucleotide, có 4 mũ 3 =64 bộ ba, đủ để mã hoá 20 loại amino acid.
- Trong 64 bộ ba, có 61 bộ ba mã hoá 20 loại amino acid, nên nhiều amino acid được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau (ví dụ Leu có 6 bộ ba).
- Bộ ba AUG là bộ ba mở đầu: báo hiệu điểm bắt đầu dịch mã và mã hoá amino acid methionine (Met).
- Ba bộ ba UAA, UAG, UGA là bộ ba kết thúc: không mã hoá amino acid nào, báo hiệu kết thúc dịch mã.
- Mã di truyền được đọc từ bộ ba mở đầu, liên tục theo từng bộ ba, không gối lên nhau; mỗi bộ ba chỉ mã hoá một loại amino acid.
Định lí · Mã di truyền quy định cấu trúc protein
Dịch mã
Định nghĩa · Dịch mã
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| mRNA | Làm khuôn, mang thông tin mã hoá trình tự amino acid |
| tRNA | Mang amino acid tới ribosome; có bộ ba đối mã (anticodon) khớp bổ sung với bộ ba trên mRNA |
| Ribosome | Nơi diễn ra dịch mã; trượt trên mRNA từng bộ ba một |
| Amino acid tự do | Nguyên liệu để tạo chuỗi polypeptide |
- Khởi đầu: ribosome gắn vào mRNA ở vị trí bộ ba mở đầu AUG. tRNA mang amino acid mở đầu Met có bộ ba đối mã UAC khớp bổ sung với AUG.
- Kéo dài: tRNA mang amino acid tiếp theo có bộ ba đối mã khớp với bộ ba kế tiếp trên mRNA theo nguyên tắc bổ sung (A – U, G – C). Liên kết peptide được hình thành giữa hai amino acid. Ribosome dịch chuyển một bộ ba, quá trình lặp lại, chuỗi polypeptide dài dần.
- Kết thúc: khi ribosome gặp bộ ba kết thúc (UAA, UAG hoặc UGA), không có tRNA nào khớp; ribosome tách khỏi mRNA, chuỗi polypeptide được giải phóng. Amino acid mở đầu thường bị cắt bỏ; chuỗi polypeptide gấp nếp tạo thành protein có cấu trúc và chức năng.
Lưu ý · Bộ ba kết thúc không mã hoá amino acid
Mối quan hệ từ gene đến tính trạng
Gene không trực tiếp tạo ra tính trạng. Thông tin di truyền trên gene được biểu hiện thành tính trạng qua hai quá trình: phiên mã (trong nhân) và dịch mã (ở tế bào chất).
Định lí · Từ gene đến tính trạng
Trình tự nucleotide trên mạch khuôn của gene quy định trình tự nucleotide trên mRNA; trình tự nucleotide trên mRNA quy định trình tự amino acid của chuỗi polypeptide; chuỗi polypeptide tạo nên protein. Protein trực tiếp tham gia cấu tạo và hoạt động của tế bào (enzyme, hormone, protein cấu trúc, ...), từ đó biểu hiện thành tính trạng của cơ thể.
- mRNA
- 5'-CCAUGUUUGGCAAAUGGUAAGC-3'
- Chuỗi polypeptide
- Met – Phe – Gly – Lys – Trp
Ghi chú · Ví dụ
Vì vậy, muốn thay đổi một tính trạng, người ta có thể tác động vào gene quy định tính trạng đó (thay đổi trình tự nucleotide, đưa gene mới vào), dẫn đến thay đổi protein và thay đổi tính trạng.
Khám phá
Bộ giải mã: từ mRNA đến chuỗi polypeptide
Chọn một mRNA mẫu hoặc tự nhập (chỉ A, U, G, C). Ribosome dừng ở bộ ba mở đầu AUG; với mỗi bộ ba đang sáng, em tìm nó trong bảng mã di truyền (khối hàng theo chữ cái thứ nhất, cột theo chữ cái thứ hai, dòng trong khối theo chữ cái thứ ba) và chạm vào để gắn amino acid vào chuỗi, cho tới bộ ba kết thúc.
- G
- C
- AUG
- UUU
- GGC
- AAA
- UGG
- UAA
- G
- C
Bộ ba đang đọc: AUG, tRNA khớp sẽ có bộ ba đối mã UAC.
Ribosome trượt trên mRNA và dừng ở bộ ba mở đầu AUG (vị trí 3). Tìm bộ ba đang sáng trong bảng mã di truyền và chạm vào nó.
| U | C | A | G | |
|---|---|---|---|---|
| U | ||||
| C | ||||
| A | ||||
| G | ||||
KT: bộ ba kết thúc (UAA, UAG, UGA). AUG: bộ ba mở đầu, mã hoá Met.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Trong 64 bộ ba của mã di truyền, có bao nhiêu bộ ba mã hoá amino acid?
Bài 2
Các bộ ba kết thúc trên mRNA là
Bài 3
Nếu mã di truyền là mã bộ hai (hai nucleotide mã hoá một amino acid) thì có tất cả bao nhiêu bộ hai khác nhau?
Bài 4
Dùng bảng mã di truyền, viết chuỗi amino acid do mRNA 5′-AUGGCUUGGUAA-3′ quy định (viết tên viết tắt, nối bằng dấu gạch, ví dụ Met-Gly).
Bài 5
Vùng mã hoá của một mRNA, tính từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc, gồm 900 nucleotide. Chuỗi polypeptide được tổng hợp (tính cả amino acid mở đầu) có bao nhiêu amino acid?
Bài 6
Một bộ ba trên mRNA là GCA. Bộ ba đối mã trên tRNA khớp với nó là
Bài 7
Sắp xếp theo đúng trình tự biểu hiện thông tin di truyền từ gene đến tính trạng.
Bài 8
Chọn tất cả các thành phần trực tiếp tham gia quá trình dịch mã.
Bài 9
Nối mỗi quá trình với đặc điểm của nó.
Bài 10
Người bị bệnh bạch tạng có gene quy định enzyme tổng hợp melanin bị biến đổi. Cách giải thích nào đúng nhất?
Ghi nhớ
- Mã di truyền là mã bộ ba: ba nucleotide liền nhau trên mRNA (codon) mã hoá một amino acid; có 4 mũ 3 =64 bộ ba.
- 61 bộ ba mã hoá 20 loại amino acid; AUG là bộ ba mở đầu (Met); UAA, UAG, UGA là bộ ba kết thúc.
- Dịch mã diễn ra ở tế bào chất trên ribosome: tRNA mang amino acid có bộ ba đối mã khớp bổ sung với bộ ba trên mRNA; ribosome đọc từ AUG đến bộ ba kết thúc, tạo chuỗi polypeptide.
- Gene (DNA) → mRNA → chuỗi polypeptide → protein → tính trạng: trình tự nucleotide của gene quy định trình tự amino acid của protein, protein biểu hiện thành tính trạng.