Bỏ qua đến nội dung

Chương XI · Lý thuyết

Bài 41. Đột biến gene

Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm có hồng cầu cong như lưỡi liềm, dễ vỡ và dễ làm tắc mạch máu. Nguyên nhân chỉ là một cặp nucleotide bị thay bằng cặp khác trong gene quy định chuỗi β-globin của hemoglobin. Một thay đổi nhỏ như vậy trên DNA dẫn đến thay đổi protein và tính trạng như thế nào? Trong bài này, em sẽ tự tạo đột biến trên một gene và quan sát chuỗi amino acid thay đổi.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm đột biến gene và đột biến điểm; phân biệt được ba dạng đột biến điểm: mất, thêm, thay thế một cặp nucleotide.
  • Giải thích được vì sao đột biến gene có thể làm thay đổi mRNA, protein và tính trạng.
  • Nêu được nguyên nhân phát sinh và đặc điểm của đột biến gene.
  • Trình bày được ý nghĩa và tác hại của đột biến gene, lấy được ví dụ minh hoạ.

Khái niệm và các dạng đột biến gene

Định nghĩa · Đột biến gene

Đột biến gene là những biến đổi trong cấu trúc của gene. Đột biến gene liên quan đến một cặp nucleotide gọi là đột biến điểm.

Các dạng đột biến điểm gồm: mất một cặp nucleotide, thêm một cặp nucleotide và thay thế một cặp nucleotide này bằng một cặp nucleotide khác. Gene bị đột biến tạo ra một allele mới của gene đó. Mỗi cặp nucleotide dài 3,4 Å =0,34 nm, nên mất hoặc thêm một cặp làm gene ngắn đi hoặc dài thêm 3,4 Å.

So sánh ba dạng đột biến điểm
DạngSố cặp nucleotideChiều dài geneSố liên kết hydrogen
Mất một cặpGiảm 1Giảm 0,34 nmGiảm 2 (mất cặp A – T) hoặc 3 (mất cặp G – C)
Thêm một cặpTăng 1Tăng 0,34 nmTăng 2 (thêm cặp A – T) hoặc 3 (thêm cặp G – C)
Thay thế một cặpKhông đổiKhông đổiKhông đổi (A – T bằng T – A, G – C bằng C – G); tăng 1 (A – T bằng G – C); giảm 1 (G – C bằng A – T)

Ghi chú · Ví dụ: bệnh hồng cầu hình liềm

Trong gene quy định chuỗi β-globin, cặp A – T ở bộ ba thứ 6 (không tính bộ ba mở đầu) bị thay bằng cặp T – A: trên mạch mã hoá, bộ ba GAG thành GTG, nên trên mRNA GAG thành GUG. Amino acid glutamic acid (Glu) bị thay bằng valine (Val), hemoglobin bị biến đổi và hồng cầu có hình lưỡi liềm. Đây là đột biến thay thế một cặp nucleotide.

Đột biến gene làm thay đổi protein như thế nào

Gene biểu hiện thành tính trạng qua phiên mã và dịch mã: gene → mRNA → chuỗi polypeptide → protein → tính trạng. Khi trình tự nucleotide của gene thay đổi, trình tự nucleotide trên mRNA thay đổi theo, có thể làm thay đổi trình tự amino acid và chức năng của protein, từ đó làm thay đổi tính trạng.

  • Thay thế một cặp nucleotide chỉ làm thay đổi một bộ ba. Bộ ba mới có thể vẫn mã hoá amino acid cũ (chuỗi amino acid không đổi), có thể mã hoá amino acid khác (thay một amino acid), hoặc trở thành bộ ba kết thúc (chuỗi polypeptide ngắn lại).
  • Mất hoặc thêm một cặp nucleotide làm lệch cách đọc mã bộ ba: mọi bộ ba từ vị trí đột biến trở về sau đều bị đọc khác đi, nên trình tự amino acid từ đó trở đi thường thay đổi hoàn toàn.

Lưu ý · Mất, thêm thường gây hậu quả lớn hơn thay thế

Vì mã di truyền được đọc liên tục theo từng bộ ba, đột biến mất hoặc thêm một cặp nucleotide ở đầu gene thường làm biến đổi nhiều amino acid hơn đột biến thay thế một cặp nucleotide.

Nguyên nhân và đặc điểm của đột biến gene

Đột biến gene có thể phát sinh do sai sót ngẫu nhiên khi DNA tái bản, do rối loạn các quá trình sinh lí, hoá sinh trong tế bào, hoặc do tác động của các tác nhân gây đột biến:

  • Tác nhân vật lí: tia tử ngoại (UV), tia X, tia gamma, các tia phóng xạ, sốc nhiệt.
  • Tác nhân hoá học: 5-bromouracil (5-BU), ethyl methanesulfonate (EMS), một số chất độc như dioxin, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ.
  • Tác nhân sinh học: một số loại virus.
  • Đột biến gene là biến dị di truyền và có tính vô hướng: gene nào cũng có thể bị đột biến, vào bất kì thời điểm nào; một gene có thể đột biến theo nhiều hướng, tạo ra nhiều allele khác nhau.
  • Tần số đột biến của mỗi gene rất thấp (khoảng 10 mũ trừ 6 đến 10 mũ trừ 4), phụ thuộc vào loại tác nhân, cường độ, liều lượng của tác nhân và cấu trúc của gene.
  • Đột biến gene có lợi, có hại hay trung tính tuỳ thuộc vào chức năng của gene và điều kiện môi trường trong và ngoài cơ thể.

Ý nghĩa và tác hại của đột biến gene

Định lí · Ý nghĩa

Đột biến gene tạo ra các allele mới; qua giao phối, các allele tổ hợp lại tạo ra nhiều kiểu gene, kiểu hình, làm tăng đa dạng di truyền. Đột biến gene là nguồn nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.
  • Ở người, gene quy định nhóm máu ABO có ba allele I mũ A, I mũ B, I mũ O, tạo ra 6 kiểu gene và 4 nhóm máu A, B, AB, O.
  • Giống lúa CM5 (Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam) được tạo ra nhờ gây đột biến gene, cho năng suất cao, chịu rét, chịu mặn tốt và chống chịu sâu bệnh khá.
  • Dùng tia gamma gây đột biến ở nấm sợi, người ta tạo được chủng nấm sản sinh penicillin với hiệu suất cao hơn nhiều so với dạng tự nhiên.

Lưu ý · Tác hại

Phần lớn đột biến gene là đột biến lặn và có hại: chúng phá vỡ sự hài hoà trong kiểu gene, làm rối loạn quá trình sinh lí, sinh hoá trong tế bào, có thể gây bệnh, tật di truyền. Ví dụ: bệnh bạch tạng ở người; cây lúa bạch tạng không tổng hợp được diệp lục nên không quang hợp được và chết sớm.

Khám phá

Trình soạn gene: tạo đột biến điểm

Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá, rồi chọn thay bằng nucleotide khác, thêm một nucleotide trước nó hoặc làm mất nó. Quan sát mRNA, chuỗi amino acid, số cặp nucleotide và số liên kết hydrogen thay đổi, rồi hoàn thành năm nhiệm vụ; mỗi nhiệm vụ chỉ dùng một đột biến điểm, bấm "Khôi phục trình tự ban đầu" trước khi làm nhiệm vụ tiếp theo.

Chọn gene

Một gene ngắn mã hoá chuỗi Met – His – Glu – Trp – Lys – Tyr.

DNA mã hoá 5' DNA khuôn 3' mRNA 5' Amino acid
Met
His
Glu
Trp
Lys
Tyr
KT
mRNA
5'-AUGCAUGAGUGGAAAUACUAA-3'
Chuỗi polypeptide
Met – His – Glu – Trp – Lys – Tyr
So với ban đầu
Không đổi trình tự.

Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá để tạo đột biến điểm.

Bảng mã di truyền (bộ ba trên mRNA)
1 \ 2UCAG
U
UUU Phe
UUC Phe
UUA Leu
UUG Leu
UCU Ser
UCC Ser
UCA Ser
UCG Ser
UAU Tyr
UAC Tyr
UAA KT
UAG KT
UGU Cys
UGC Cys
UGA KT
UGG Trp
C
CUU Leu
CUC Leu
CUA Leu
CUG Leu
CCU Pro
CCC Pro
CCA Pro
CCG Pro
CAU His
CAC His
CAA Gln
CAG Gln
CGU Arg
CGC Arg
CGA Arg
CGG Arg
A
AUU Ile
AUC Ile
AUA Ile
AUG Met
ACU Thr
ACC Thr
ACA Thr
ACG Thr
AAU Asn
AAC Asn
AAA Lys
AAG Lys
AGU Ser
AGC Ser
AGA Arg
AGG Arg
G
GUU Val
GUC Val
GUA Val
GUG Val
GCU Ala
GCC Ala
GCA Ala
GCG Ala
GAU Asp
GAC Asp
GAA Glu
GAG Glu
GGU Gly
GGC Gly
GGA Gly
GGG Gly

KT: mã kết thúc (UAA, UAG, UGA). AUG mở đầu và mã hoá Met.

Gene trước và sau đột biến
Ban đầuHiện tại
Số cặp nucleotide2121
Số liên kết hydrogen4949

Gene chưa bị biến đổi.

Nhiệm vụ (0/5): mỗi nhiệm vụ chỉ dùng một đột biến điểm

  • Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide mà chuỗi amino acid không đổi
  • Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide làm đổi đúng một amino acid
  • Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide làm chuỗi polypeptide ngắn lại
  • Chưa xong: Mất một cặp nucleotide làm đổi mọi bộ ba phía sau
  • Chưa xong: Thêm một cặp nucleotide làm đổi mọi bộ ba phía sau

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một gene có 3000 nucleotide, trong đó có 600 nucleotide loại A. Gene bị đột biến thay thế một cặp A – T bằng một cặp G – C. Tính số nucleotide mỗi loại, số liên kết hydrogen và chiều dài của gene đột biến.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mạch mã hoá của một gene là 5′-ATGCATGAGTGGAAATACTAA-3′. Nucleotide thứ 12 (G) bị thay bằng A. Chuỗi amino acid thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cũng gene trên (5′-ATGCATGAGTGGAAATACTAA-3′), thêm một nucleotide T vào trước nucleotide thứ 4. Chuỗi amino acid thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/13 bài

Bài 1

Đột biến điểm là

Bài 2

Chọn tất cả các dạng đột biến điểm.

Bài 3

Một gene có 3900 liên kết hydrogen bị đột biến mất một cặp G – C. Gene đột biến có bao nhiêu liên kết hydrogen?

Bài 4

Một gene có 2400 nucleotide, trong đó có 480 nucleotide loại A. Gene bị đột biến thêm một cặp A – T. Tính số liên kết hydrogen của gene đột biến.

Bài 5

Đột biến thay thế một cặp A – T bằng một cặp G – C làm cho gene

Bài 6

Gene bị đột biến mất một cặp nucleotide thì chiều dài của gene giảm bao nhiêu nanomet?

Đơn vị:nm

Bài 7

Đoạn mạch mã hoá ban đầu là 5′-ATGCATGAG-3′, sau đột biến là 5′-ATGCTGAG-3′. Đây là dạng đột biến nào?

Bài 8

Mạch mã hoá 5′-ATGGAGAAATGGTAA-3′ quy định Met – Glu – Lys – Trp. Nucleotide thứ 6 (G) bị thay bằng A. Chuỗi amino acid sẽ

Bài 9

Mạch mã hoá 5′-ATGGAGAAATGGTAA-3′ có nucleotide thứ 11 (G) bị thay bằng A. Viết chuỗi amino acid do gene đột biến quy định (tên viết tắt, nối bằng dấu gạch, ví dụ Met-Gly).

Bài 10

Vùng mã hoá của một mRNA, từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc, có 450 nucleotide. Một đột biến thay thế làm bộ ba thứ 61 (tính cả bộ ba mở đầu) trở thành UAG. Chuỗi polypeptide đột biến có bao nhiêu amino acid (tính cả amino acid mở đầu)?

Bài 11

Nối mỗi tác nhân gây đột biến với nhóm tác nhân của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 12

Gene quy định nhóm máu ABO ở người có ba allele I mũ A, I mũ B, I mũ O (xuất hiện nhờ đột biến gene). Có bao nhiêu kiểu gene khác nhau về gene này?

Bài 13

Chọn tất cả các phát biểu đúng về đột biến gene.

Ghi nhớ

  • Đột biến gene là biến đổi trong cấu trúc của gene; đột biến điểm liên quan đến một cặp nucleotide: mất, thêm hoặc thay thế một cặp nucleotide.
  • Mất, thêm một cặp nucleotide làm gene ngắn đi hoặc dài thêm 0,34 nm và làm lệch mọi bộ ba phía sau; thay thế chỉ đổi một bộ ba, không đổi chiều dài.
  • Đột biến gene → mRNA biến đổi → protein biến đổi → có thể biến đổi tính trạng (ví dụ bệnh hồng cầu hình liềm: Glu thành Val).
  • Nguyên nhân: sai sót ngẫu nhiên khi tái bản DNA, rối loạn sinh lí, hoá sinh trong tế bào, tác nhân vật lí, hoá học, sinh học.
  • Phần lớn đột biến gene lặn và có hại (bạch tạng), nhưng đột biến gene tạo allele mới, là nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống (lúa CM5).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ