Chương XI · Lý thuyết
Bài 41. Đột biến gene
Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm có hồng cầu cong như lưỡi liềm, dễ vỡ và dễ làm tắc mạch máu. Nguyên nhân chỉ là một cặp nucleotide bị thay bằng cặp khác trong gene quy định chuỗi β-globin của hemoglobin. Một thay đổi nhỏ như vậy trên DNA dẫn đến thay đổi protein và tính trạng như thế nào? Trong bài này, em sẽ tự tạo đột biến trên một gene và quan sát chuỗi amino acid thay đổi.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm đột biến gene và đột biến điểm; phân biệt được ba dạng đột biến điểm: mất, thêm, thay thế một cặp nucleotide.
- Giải thích được vì sao đột biến gene có thể làm thay đổi mRNA, protein và tính trạng.
- Nêu được nguyên nhân phát sinh và đặc điểm của đột biến gene.
- Trình bày được ý nghĩa và tác hại của đột biến gene, lấy được ví dụ minh hoạ.
Khái niệm và các dạng đột biến gene
Định nghĩa · Đột biến gene
Các dạng đột biến điểm gồm: mất một cặp nucleotide, thêm một cặp nucleotide và thay thế một cặp nucleotide này bằng một cặp nucleotide khác. Gene bị đột biến tạo ra một allele mới của gene đó. Mỗi cặp nucleotide dài 3,4 Å =0,34 nm, nên mất hoặc thêm một cặp làm gene ngắn đi hoặc dài thêm 3,4 Å.
| Dạng | Số cặp nucleotide | Chiều dài gene | Số liên kết hydrogen |
|---|---|---|---|
| Mất một cặp | Giảm 1 | Giảm 0,34 nm | Giảm 2 (mất cặp A – T) hoặc 3 (mất cặp G – C) |
| Thêm một cặp | Tăng 1 | Tăng 0,34 nm | Tăng 2 (thêm cặp A – T) hoặc 3 (thêm cặp G – C) |
| Thay thế một cặp | Không đổi | Không đổi | Không đổi (A – T bằng T – A, G – C bằng C – G); tăng 1 (A – T bằng G – C); giảm 1 (G – C bằng A – T) |
Ghi chú · Ví dụ: bệnh hồng cầu hình liềm
Đột biến gene làm thay đổi protein như thế nào
Gene biểu hiện thành tính trạng qua phiên mã và dịch mã: gene → mRNA → chuỗi polypeptide → protein → tính trạng. Khi trình tự nucleotide của gene thay đổi, trình tự nucleotide trên mRNA thay đổi theo, có thể làm thay đổi trình tự amino acid và chức năng của protein, từ đó làm thay đổi tính trạng.
- Thay thế một cặp nucleotide chỉ làm thay đổi một bộ ba. Bộ ba mới có thể vẫn mã hoá amino acid cũ (chuỗi amino acid không đổi), có thể mã hoá amino acid khác (thay một amino acid), hoặc trở thành bộ ba kết thúc (chuỗi polypeptide ngắn lại).
- Mất hoặc thêm một cặp nucleotide làm lệch cách đọc mã bộ ba: mọi bộ ba từ vị trí đột biến trở về sau đều bị đọc khác đi, nên trình tự amino acid từ đó trở đi thường thay đổi hoàn toàn.
Lưu ý · Mất, thêm thường gây hậu quả lớn hơn thay thế
Nguyên nhân và đặc điểm của đột biến gene
Đột biến gene có thể phát sinh do sai sót ngẫu nhiên khi DNA tái bản, do rối loạn các quá trình sinh lí, hoá sinh trong tế bào, hoặc do tác động của các tác nhân gây đột biến:
- Tác nhân vật lí: tia tử ngoại (UV), tia X, tia gamma, các tia phóng xạ, sốc nhiệt.
- Tác nhân hoá học: 5-bromouracil (5-BU), ethyl methanesulfonate (EMS), một số chất độc như dioxin, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ.
- Tác nhân sinh học: một số loại virus.
- Đột biến gene là biến dị di truyền và có tính vô hướng: gene nào cũng có thể bị đột biến, vào bất kì thời điểm nào; một gene có thể đột biến theo nhiều hướng, tạo ra nhiều allele khác nhau.
- Tần số đột biến của mỗi gene rất thấp (khoảng 10 mũ trừ 6 đến 10 mũ trừ 4), phụ thuộc vào loại tác nhân, cường độ, liều lượng của tác nhân và cấu trúc của gene.
- Đột biến gene có lợi, có hại hay trung tính tuỳ thuộc vào chức năng của gene và điều kiện môi trường trong và ngoài cơ thể.
Ý nghĩa và tác hại của đột biến gene
Định lí · Ý nghĩa
- Ở người, gene quy định nhóm máu ABO có ba allele I mũ A, I mũ B, I mũ O, tạo ra 6 kiểu gene và 4 nhóm máu A, B, AB, O.
- Giống lúa CM5 (Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam) được tạo ra nhờ gây đột biến gene, cho năng suất cao, chịu rét, chịu mặn tốt và chống chịu sâu bệnh khá.
- Dùng tia gamma gây đột biến ở nấm sợi, người ta tạo được chủng nấm sản sinh penicillin với hiệu suất cao hơn nhiều so với dạng tự nhiên.
Lưu ý · Tác hại
Khám phá
Trình soạn gene: tạo đột biến điểm
Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá, rồi chọn thay bằng nucleotide khác, thêm một nucleotide trước nó hoặc làm mất nó. Quan sát mRNA, chuỗi amino acid, số cặp nucleotide và số liên kết hydrogen thay đổi, rồi hoàn thành năm nhiệm vụ; mỗi nhiệm vụ chỉ dùng một đột biến điểm, bấm "Khôi phục trình tự ban đầu" trước khi làm nhiệm vụ tiếp theo.
Một gene ngắn mã hoá chuỗi Met – His – Glu – Trp – Lys – Tyr.
- mRNA
- 5'-AUGCAUGAGUGGAAAUACUAA-3'
- Chuỗi polypeptide
- Met – His – Glu – Trp – Lys – Tyr
- So với ban đầu
- Không đổi trình tự.
Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá để tạo đột biến điểm.
| 1 \ 2 | U | C | A | G |
|---|---|---|---|---|
| U | UUU
Phe UUC
Phe UUA
Leu UUG
Leu | UCU
Ser UCC
Ser UCA
Ser UCG
Ser | UAU
Tyr UAC
Tyr UAA
KT UAG
KT | UGU
Cys UGC
Cys UGA
KT UGG
Trp |
| C | CUU
Leu CUC
Leu CUA
Leu CUG
Leu | CCU
Pro CCC
Pro CCA
Pro CCG
Pro | CAU
His CAC
His CAA
Gln CAG
Gln | CGU
Arg CGC
Arg CGA
Arg CGG
Arg |
| A | AUU
Ile AUC
Ile AUA
Ile AUG
Met | ACU
Thr ACC
Thr ACA
Thr ACG
Thr | AAU
Asn AAC
Asn AAA
Lys AAG
Lys | AGU
Ser AGC
Ser AGA
Arg AGG
Arg |
| G | GUU
Val GUC
Val GUA
Val GUG
Val | GCU
Ala GCC
Ala GCA
Ala GCG
Ala | GAU
Asp GAC
Asp GAA
Glu GAG
Glu | GGU
Gly GGC
Gly GGA
Gly GGG
Gly |
KT: mã kết thúc (UAA, UAG, UGA). AUG mở đầu và mã hoá Met.
| Ban đầu | Hiện tại | |
|---|---|---|
| Số cặp nucleotide | 21 | 21 |
| Số liên kết hydrogen | 49 | 49 |
Gene chưa bị biến đổi.
Nhiệm vụ (0/5): mỗi nhiệm vụ chỉ dùng một đột biến điểm
- Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide mà chuỗi amino acid không đổi
- Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide làm đổi đúng một amino acid
- Chưa xong: Thay thế một cặp nucleotide làm chuỗi polypeptide ngắn lại
- Chưa xong: Mất một cặp nucleotide làm đổi mọi bộ ba phía sau
- Chưa xong: Thêm một cặp nucleotide làm đổi mọi bộ ba phía sau
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/13 bài
Bài 1
Đột biến điểm là
Bài 2
Chọn tất cả các dạng đột biến điểm.
Bài 3
Một gene có 3900 liên kết hydrogen bị đột biến mất một cặp G – C. Gene đột biến có bao nhiêu liên kết hydrogen?
Bài 4
Một gene có 2400 nucleotide, trong đó có 480 nucleotide loại A. Gene bị đột biến thêm một cặp A – T. Tính số liên kết hydrogen của gene đột biến.
Bài 5
Đột biến thay thế một cặp A – T bằng một cặp G – C làm cho gene
Bài 6
Gene bị đột biến mất một cặp nucleotide thì chiều dài của gene giảm bao nhiêu nanomet?
Bài 7
Đoạn mạch mã hoá ban đầu là 5′-ATGCATGAG-3′, sau đột biến là 5′-ATGCTGAG-3′. Đây là dạng đột biến nào?
Bài 8
Mạch mã hoá 5′-ATGGAGAAATGGTAA-3′ quy định Met – Glu – Lys – Trp. Nucleotide thứ 6 (G) bị thay bằng A. Chuỗi amino acid sẽ
Bài 9
Mạch mã hoá 5′-ATGGAGAAATGGTAA-3′ có nucleotide thứ 11 (G) bị thay bằng A. Viết chuỗi amino acid do gene đột biến quy định (tên viết tắt, nối bằng dấu gạch, ví dụ Met-Gly).
Bài 10
Vùng mã hoá của một mRNA, từ bộ ba mở đầu đến hết bộ ba kết thúc, có 450 nucleotide. Một đột biến thay thế làm bộ ba thứ 61 (tính cả bộ ba mở đầu) trở thành UAG. Chuỗi polypeptide đột biến có bao nhiêu amino acid (tính cả amino acid mở đầu)?
Bài 11
Nối mỗi tác nhân gây đột biến với nhóm tác nhân của nó.
Bài 12
Gene quy định nhóm máu ABO ở người có ba allele I mũ A, I mũ B, I mũ O (xuất hiện nhờ đột biến gene). Có bao nhiêu kiểu gene khác nhau về gene này?
Bài 13
Chọn tất cả các phát biểu đúng về đột biến gene.
Ghi nhớ
- Đột biến gene là biến đổi trong cấu trúc của gene; đột biến điểm liên quan đến một cặp nucleotide: mất, thêm hoặc thay thế một cặp nucleotide.
- Mất, thêm một cặp nucleotide làm gene ngắn đi hoặc dài thêm 0,34 nm và làm lệch mọi bộ ba phía sau; thay thế chỉ đổi một bộ ba, không đổi chiều dài.
- Đột biến gene → mRNA biến đổi → protein biến đổi → có thể biến đổi tính trạng (ví dụ bệnh hồng cầu hình liềm: Glu thành Val).
- Nguyên nhân: sai sót ngẫu nhiên khi tái bản DNA, rối loạn sinh lí, hoá sinh trong tế bào, tác nhân vật lí, hoá học, sinh học.
- Phần lớn đột biến gene lặn và có hại (bạch tạng), nhưng đột biến gene tạo allele mới, là nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống (lúa CM5).