Bỏ qua đến nội dung

Chương XII · Lý thuyết

Bài 42. Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể

Nếu nối toàn bộ các phân tử DNA trong nhân một tế bào người thành một sợi, sợi đó dài khoảng 2 m, vậy mà nhân tế bào chỉ có đường kính khoảng 5 µm. Bằng cách nào DNA dài như vậy được xếp gọn trong nhân? Và vì sao người ta có thể nhận ra một loài chỉ bằng cách quan sát nhiễm sắc thể của nó? Trong bài này, em sẽ tự xếp bộ nhiễm sắc thể của ruồi giấm và của người thành từng cặp.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm nhiễm sắc thể; mô tả được cấu trúc của nhiễm sắc thể (chromatid, tâm động, DNA và protein histone).
  • Phân biệt được nhiễm sắc thể đơn và nhiễm sắc thể kép; nêu được ba loại nhiễm sắc thể theo vị trí tâm động.
  • Nêu được khái niệm cặp nhiễm sắc thể tương đồng, bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (2n) và đơn bội (n).
  • Trình bày được tính đặc trưng của bộ nhiễm sắc thể ở mỗi loài, lấy được ví dụ về số lượng nhiễm sắc thể của một số loài.

Nhiễm sắc thể

Định nghĩa · Nhiễm sắc thể (NST)

Nhiễm sắc thể là cấu trúc mang gene nằm trong nhân tế bào, dễ bắt màu khi được nhuộm bằng thuốc nhuộm kiềm tính. NST là cơ sở vật chất chủ yếu của tính di truyền ở cấp độ tế bào của sinh vật nhân thực. Các gene nằm dọc theo NST, mỗi gene ở một vị trí xác định gọi là locus.

NST thay đổi hình dạng qua các kì của quá trình phân bào. Ở kì giữa, NST ở trạng thái kép, đóng xoắn cực đại nên có hình dạng đặc trưng và quan sát rõ nhất dưới kính hiển vi; thường gặp dạng hình que, hình chữ V, hình chữ X hoặc hình hạt.

  • Thành phần: NST được cấu tạo từ DNA và protein, chủ yếu là histone. Phân tử DNA quấn quanh các khối protein histone tạo thành chuỗi nucleosome; chuỗi này tiếp tục cuộn xoắn nhiều bậc, nhờ vậy DNA rất dài được xếp gọn trong nhân.
  • NST đơn gồm một phân tử DNA liên kết với protein histone (một sợi nhiễm sắc).
  • NST kép được tạo thành khi NST đơn nhân đôi, gồm hai chromatid (nhiễm sắc tử chị em) giống hệt nhau, gắn với nhau ở tâm động.
  • Tâm động là nơi NST đính vào thoi phân bào, giúp NST di chuyển về các cực của tế bào khi phân bào. Mỗi NST có một tâm động.
Phân loại NST theo vị trí tâm động
Loại NSTVị trí tâm độngHai cánh của NST
Tâm giữa (tâm cân)Ở giữa NSTDài gần bằng nhau
Tâm lệchLệch về một phíaMột cánh ngắn, một cánh dài
Tâm mútỞ gần một đầu mútGần như chỉ có một cánh

Bộ nhiễm sắc thể

Bộ NST của một tế bào là toàn bộ các NST có trong tế bào đó. Trong tế bào sinh dưỡng (tế bào xôma), NST tồn tại thành từng cặp.

Định nghĩa · Cặp NST tương đồng

Cặp NST tương đồng gồm hai NST giống nhau về hình dạng, kích thước và trình tự phân bố các gene; một chiếc có nguồn gốc từ bố, một chiếc có nguồn gốc từ mẹ.
Bộ NST đơn bội và bộ NST lưỡng bội
Đặc điểmBộ NST đơn bội (n)Bộ NST lưỡng bội (2n)
Có trongGiao tử (trứng, tinh trùng)Tế bào sinh dưỡng, tế bào sinh dục sơ khai
Số lượng NSTBằng một nửa bộ lưỡng bộiGấp đôi bộ đơn bội
Cách tồn tại của NSTTừng chiếc, có một nguồn gốc (từ bố hoặc từ mẹ)Từng cặp tương đồng, một chiếc từ bố, một chiếc từ mẹ
Cách tồn tại của geneTừng alleleTừng cặp allele

Tính đặc trưng của bộ nhiễm sắc thể

Định lí · Bộ NST đặc trưng cho loài

Mỗi loài sinh vật có bộ NST đặc trưng về số lượng, hình dạng và cấu trúc. Mọi cá thể bình thường của cùng một loài đều có bộ NST như vậy.
Số lượng NST trong tế bào của một số loài
Loài2nn
Người4623
Tinh tinh4824
Gà7839
Chó nhà7839
Ruồi giấm84
Đậu Hà Lan147
Ngô2010
Lúa2412
Cà chua2412

Ghi chú · Số lượng NST không nói lên mức độ tiến hoá

Gà và chó nhà có 2n=78, nhiều hơn người (2n=46); lúa và cà chua cùng có 2n=24. Vì vậy số lượng NST nhiều hay ít không phản ánh mức độ tiến hoá của loài. Các loài có cùng số lượng NST vẫn khác nhau về hình dạng và cấu trúc NST.

Để quan sát bộ NST, người ta làm tiêu bản tế bào đang phân chia và soi dưới kính hiển vi quang học, lần lượt ở vật kính 10×, 40× rồi 100× (nhỏ dầu soi kính lên tiêu bản khi dùng vật kính 100×). NST thấy rõ nhất ở kì giữa, khi chúng xếp thành một hàng ở giữa tế bào. Ảnh chụp các NST ở kì giữa được cắt ra và xếp thành từng cặp tương đồng theo kích thước, vị trí tâm động và cách phân bố các băng, như em làm trong phần khám phá.

Khám phá

Xếp bộ NST thành từng cặp tương đồng

Mỗi NST ở kì giữa được vẽ là hai chromatid nối ở tâm động (chấm đỏ), với các băng đậm màu. Chạm một NST rồi chạm NST giống hệt nó để ghép thành một cặp tương đồng. Bắt đầu với ruồi giấm (2n=8), rồi thử bộ NST của người (2n=46). Bật gợi ý nếu cần xem số thứ tự của NST. Với bộ NST của giới đực, chú ý cặp X và Y.

Chọn bộ NST

NST ở kì giữa, chưa xếp (8)

Chạm một NST, rồi chạm NST giống hệt nó (cùng kích thước, vị trí tâm động và cách phân bố các băng) để xếp thành một cặp tương đồng.

Bộ NST xếp theo cặp tương đồng: 0/4 cặp — 2n = 8

  • 2 còn trống
  • 3 còn trống
  • 4 còn trống
  • XX còn trống

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ngô có bộ NST 2n=20. Tế bào lá ngô có bao nhiêu NST và bao nhiêu cặp NST tương đồng? Giao tử (hạt phấn, noãn) của ngô có bao nhiêu NST?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở kì giữa của quá trình phân bào, một tế bào sinh dưỡng của ruồi giấm (2n=8) có 8 NST kép. Tế bào đó có bao nhiêu chromatid và bao nhiêu tâm động?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Gà và chó nhà đều có 2n=78, người có 2n=46. Có thể kết luận gà tiến hoá hơn người không? Dựa vào đâu để phân biệt bộ NST của gà và của chó?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Nhiễm sắc thể là

Bài 2

Lúa có bộ NST 2n=24. Một tinh tử (giao tử đực) của lúa có bao nhiêu NST?

Bài 3

Tế bào sinh dưỡng của đậu Hà Lan có 14 NST. Có bao nhiêu cặp NST tương đồng?

Bài 4

Cặp NST tương đồng là cặp NST

Bài 5

Tế bào sinh dưỡng của người (2n=46) đang ở kì giữa, các NST đều ở trạng thái kép. Tế bào có bao nhiêu chromatid?

Bài 6

Nối mỗi thành phần với mô tả đúng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Một NST có tâm động nằm lệch về một phía, chia NST thành một cánh ngắn và một cánh dài. Đó là NST

Bài 8

Vì sao người ta thường quan sát hình dạng NST ở kì giữa của quá trình phân bào?

Bài 9

Chọn tất cả các phát biểu đúng về bộ NST.

Bài 10

Bộ NST trong giao tử, chỉ chứa một chiếc của mỗi cặp tương đồng, được gọi là bộ NST gì?

Ghi nhớ

  • NST là cấu trúc mang gene trong nhân tế bào, cấu tạo từ DNA và protein histone; các gene nằm ở các locus xác định dọc theo NST.
  • NST kép gồm hai chromatid giống hệt nhau gắn ở tâm động; theo vị trí tâm động có NST tâm giữa, tâm lệch, tâm mút.
  • Tế bào sinh dưỡng mang bộ NST lưỡng bội 2n xếp thành từng cặp tương đồng (một chiếc từ bố, một từ mẹ); giao tử mang bộ NST đơn bội n.
  • Mỗi loài có bộ NST đặc trưng về số lượng, hình dạng, cấu trúc (người 2n=46, ruồi giấm 2n=8); số lượng NST không phản ánh mức độ tiến hoá.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ