Chương XII · Lý thuyết
Bài 42. Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể
Nếu nối toàn bộ các phân tử DNA trong nhân một tế bào người thành một sợi, sợi đó dài khoảng 2 m, vậy mà nhân tế bào chỉ có đường kính khoảng 5 µm. Bằng cách nào DNA dài như vậy được xếp gọn trong nhân? Và vì sao người ta có thể nhận ra một loài chỉ bằng cách quan sát nhiễm sắc thể của nó? Trong bài này, em sẽ tự xếp bộ nhiễm sắc thể của ruồi giấm và của người thành từng cặp.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm nhiễm sắc thể; mô tả được cấu trúc của nhiễm sắc thể (chromatid, tâm động, DNA và protein histone).
- Phân biệt được nhiễm sắc thể đơn và nhiễm sắc thể kép; nêu được ba loại nhiễm sắc thể theo vị trí tâm động.
- Nêu được khái niệm cặp nhiễm sắc thể tương đồng, bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (2n) và đơn bội (n).
- Trình bày được tính đặc trưng của bộ nhiễm sắc thể ở mỗi loài, lấy được ví dụ về số lượng nhiễm sắc thể của một số loài.
Nhiễm sắc thể
Định nghĩa · Nhiễm sắc thể (NST)
NST thay đổi hình dạng qua các kì của quá trình phân bào. Ở kì giữa, NST ở trạng thái kép, đóng xoắn cực đại nên có hình dạng đặc trưng và quan sát rõ nhất dưới kính hiển vi; thường gặp dạng hình que, hình chữ V, hình chữ X hoặc hình hạt.
- Thành phần: NST được cấu tạo từ DNA và protein, chủ yếu là histone. Phân tử DNA quấn quanh các khối protein histone tạo thành chuỗi nucleosome; chuỗi này tiếp tục cuộn xoắn nhiều bậc, nhờ vậy DNA rất dài được xếp gọn trong nhân.
- NST đơn gồm một phân tử DNA liên kết với protein histone (một sợi nhiễm sắc).
- NST kép được tạo thành khi NST đơn nhân đôi, gồm hai chromatid (nhiễm sắc tử chị em) giống hệt nhau, gắn với nhau ở tâm động.
- Tâm động là nơi NST đính vào thoi phân bào, giúp NST di chuyển về các cực của tế bào khi phân bào. Mỗi NST có một tâm động.
| Loại NST | Vị trí tâm động | Hai cánh của NST |
|---|---|---|
| Tâm giữa (tâm cân) | Ở giữa NST | Dài gần bằng nhau |
| Tâm lệch | Lệch về một phía | Một cánh ngắn, một cánh dài |
| Tâm mút | Ở gần một đầu mút | Gần như chỉ có một cánh |
Bộ nhiễm sắc thể
Bộ NST của một tế bào là toàn bộ các NST có trong tế bào đó. Trong tế bào sinh dưỡng (tế bào xôma), NST tồn tại thành từng cặp.
Định nghĩa · Cặp NST tương đồng
| Đặc điểm | Bộ NST đơn bội (n) | Bộ NST lưỡng bội (2n) |
|---|---|---|
| Có trong | Giao tử (trứng, tinh trùng) | Tế bào sinh dưỡng, tế bào sinh dục sơ khai |
| Số lượng NST | Bằng một nửa bộ lưỡng bội | Gấp đôi bộ đơn bội |
| Cách tồn tại của NST | Từng chiếc, có một nguồn gốc (từ bố hoặc từ mẹ) | Từng cặp tương đồng, một chiếc từ bố, một chiếc từ mẹ |
| Cách tồn tại của gene | Từng allele | Từng cặp allele |
Tính đặc trưng của bộ nhiễm sắc thể
Định lí · Bộ NST đặc trưng cho loài
| Loài | 2n | n |
|---|---|---|
| Người | 46 | 23 |
| Tinh tinh | 48 | 24 |
| Gà | 78 | 39 |
| Chó nhà | 78 | 39 |
| Ruồi giấm | 8 | 4 |
| Đậu Hà Lan | 14 | 7 |
| Ngô | 20 | 10 |
| Lúa | 24 | 12 |
| Cà chua | 24 | 12 |
Ghi chú · Số lượng NST không nói lên mức độ tiến hoá
Để quan sát bộ NST, người ta làm tiêu bản tế bào đang phân chia và soi dưới kính hiển vi quang học, lần lượt ở vật kính 10×, 40× rồi 100× (nhỏ dầu soi kính lên tiêu bản khi dùng vật kính 100×). NST thấy rõ nhất ở kì giữa, khi chúng xếp thành một hàng ở giữa tế bào. Ảnh chụp các NST ở kì giữa được cắt ra và xếp thành từng cặp tương đồng theo kích thước, vị trí tâm động và cách phân bố các băng, như em làm trong phần khám phá.
Khám phá
Xếp bộ NST thành từng cặp tương đồng
Mỗi NST ở kì giữa được vẽ là hai chromatid nối ở tâm động (chấm đỏ), với các băng đậm màu. Chạm một NST rồi chạm NST giống hệt nó để ghép thành một cặp tương đồng. Bắt đầu với ruồi giấm (2n=8), rồi thử bộ NST của người (2n=46). Bật gợi ý nếu cần xem số thứ tự của NST. Với bộ NST của giới đực, chú ý cặp X và Y.
NST ở kì giữa, chưa xếp (8)
Chạm một NST, rồi chạm NST giống hệt nó (cùng kích thước, vị trí tâm động và cách phân bố các băng) để xếp thành một cặp tương đồng.
Bộ NST xếp theo cặp tương đồng: 0/4 cặp — 2n = 8
- 2 còn trống
- 3 còn trống
- 4 còn trống
- XX còn trống
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nhiễm sắc thể là
Bài 2
Lúa có bộ NST 2n=24. Một tinh tử (giao tử đực) của lúa có bao nhiêu NST?
Bài 3
Tế bào sinh dưỡng của đậu Hà Lan có 14 NST. Có bao nhiêu cặp NST tương đồng?
Bài 4
Cặp NST tương đồng là cặp NST
Bài 5
Tế bào sinh dưỡng của người (2n=46) đang ở kì giữa, các NST đều ở trạng thái kép. Tế bào có bao nhiêu chromatid?
Bài 6
Nối mỗi thành phần với mô tả đúng.
Bài 7
Một NST có tâm động nằm lệch về một phía, chia NST thành một cánh ngắn và một cánh dài. Đó là NST
Bài 8
Vì sao người ta thường quan sát hình dạng NST ở kì giữa của quá trình phân bào?
Bài 9
Chọn tất cả các phát biểu đúng về bộ NST.
Bài 10
Bộ NST trong giao tử, chỉ chứa một chiếc của mỗi cặp tương đồng, được gọi là bộ NST gì?
Ghi nhớ
- NST là cấu trúc mang gene trong nhân tế bào, cấu tạo từ DNA và protein histone; các gene nằm ở các locus xác định dọc theo NST.
- NST kép gồm hai chromatid giống hệt nhau gắn ở tâm động; theo vị trí tâm động có NST tâm giữa, tâm lệch, tâm mút.
- Tế bào sinh dưỡng mang bộ NST lưỡng bội 2n xếp thành từng cặp tương đồng (một chiếc từ bố, một từ mẹ); giao tử mang bộ NST đơn bội n.
- Mỗi loài có bộ NST đặc trưng về số lượng, hình dạng, cấu trúc (người 2n=46, ruồi giấm 2n=8); số lượng NST không phản ánh mức độ tiến hoá.