Chương XIII · Lý thuyết
Bài 47. Di truyền học với con người
Vì sao pháp luật cấm những người có họ trong phạm vi ba đời kết hôn với nhau? Vì sao hai vợ chồng đều khoẻ mạnh vẫn có thể sinh con bị bệnh bạch tạng? Ở người không thể lai thí nghiệm như ở đậu Hà Lan, nên các nhà di truyền học theo dõi tính trạng qua nhiều thế hệ của một dòng họ bằng sơ đồ phả hệ. Trong bài này, em sẽ tự đọc phả hệ và suy ra kiểu gene của từng người.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm tính trạng, bệnh di truyền, tật di truyền và hội chứng di truyền ở người; kể được một số ví dụ và nguyên nhân của chúng.
- Nêu được một số tác nhân gây bệnh di truyền và biện pháp hạn chế.
- Đọc và phân tích được sơ đồ phả hệ: xác định tính trạng do allele trội hay lặn quy định và suy ra kiểu gene của các thành viên.
- Trình bày được ý nghĩa của tư vấn di truyền và vai trò của di truyền học với hôn nhân, kế hoạch hoá gia đình.
Tính trạng ở người
Tính trạng là những đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của cơ thể, giúp phân biệt người này với người khác, ví dụ: chiều cao, dạng tóc (thẳng hay xoăn), màu mắt, màu da, má lúm đồng tiền, kiểu khoanh tay.
Các tính trạng ở người cũng do gene quy định và di truyền theo các quy luật như ở sinh vật khác. Có tính trạng do một gene quy định, có tính trạng (như chiều cao, màu da) do nhiều gene quy định và chịu ảnh hưởng của môi trường sống (dinh dưỡng, luyện tập, ánh nắng).
Ghi chú · Vì sao nghiên cứu di truyền người khó hơn?
Bệnh, tật và hội chứng di truyền
Định nghĩa · Phân biệt
| Hội chứng | Nguyên nhân | Biểu hiện chính |
|---|---|---|
| Down | Thừa một NST số 21 (ba NST số 21, tổng 47 NST) | Thân thấp bé, mắt xếch và xa nhau, ngón tay ngắn, chậm phát triển trí tuệ |
| Tiếng mèo kêu | Mất đoạn trên NST số 5 | Trẻ khóc như tiếng mèo kêu, chậm phát triển trí tuệ và vận động |
| Turner | Chỉ có một NST giới tính X (44A+XO, tổng 45 NST) | Nữ, thấp, buồng trứng không phát triển, thường vô sinh |
| Siêu nữ | Thừa một NST X (44A+XXX) | Nữ, có thể chậm phát triển trí tuệ, suy buồng trứng sớm |
| Klinefelter | Thừa một NST X ở nam (44A+XXY) | Nam, chân tay dài, tinh hoàn nhỏ, thường vô sinh, có thể chậm phát triển |
| Bệnh | Nguyên nhân | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Bạch tạng | Gene lặn trên NST thường, làm cơ thể không tổng hợp được sắc tố melanin | Da trắng bệch, tóc và lông trắng, mắt (mống mắt) nhạt màu, sợ ánh sáng |
| Câm điếc bẩm sinh | Phần lớn do gene lặn trên NST thường, một số do gene trên NST X | Không nghe được, không nói được từ khi sinh ra |
| Mù màu đỏ – lục | Gene lặn trên NST X | Không phân biệt được màu đỏ và màu lục |
| Máu khó đông | Gene lặn trên NST X | Máu chảy khó đông, dễ bầm tím, chảy máu kéo dài khi bị thương |
Một số tật di truyền: khe hở môi, hàm (ảnh hưởng đến ăn uống, phát âm); dính ngón hoặc thừa ngón tay, ngón chân; bàn chân khoèo (bàn chân, gót chân bị lệch do cơ, dây chằng co rút). Nhiều tật có thể được khắc phục bằng phẫu thuật tạo hình.
Tác nhân gây bệnh di truyền và biện pháp hạn chế
Bệnh, tật di truyền do đột biến gene hoặc đột biến NST. Đột biến có thể phát sinh tự nhiên với tần số thấp; ô nhiễm môi trường làm tần số đột biến tăng lên trong cộng đồng. Các tác nhân gây đột biến gồm:
- Tác nhân vật lí: tia phóng xạ, tia tử ngoại (UV), các chất phóng xạ.
- Tác nhân hoá học: một số hoá chất như nitrosamine, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, chất độc da cam (dioxin).
- Tác nhân sinh học: một số loại virus.
Ghi chú · Hạn chế bệnh, tật di truyền
Phả hệ
Phả hệ là sơ đồ ghi lại sự di truyền của một tính trạng qua nhiều thế hệ của một gia đình, dòng họ. Nghiên cứu phả hệ giúp xác định tính trạng do allele trội hay lặn quy định, do gene trên NST thường hay trên NST giới tính, và dự đoán khả năng xuất hiện tính trạng ở đời sau.
| Kí hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| Hình vuông □ | Nam |
| Hình tròn ○ | Nữ |
| Hình tô đậm ■, ● | Người mang tính trạng đang nghiên cứu (mắc bệnh) |
| Đường ngang nối nam và nữ | Hai người kết hôn với nhau |
| Đường dọc từ đường kết hôn xuống | Các con của cặp vợ chồng, xếp theo thứ tự sinh |
| Số La Mã I, II, III | Thế hệ; trong mỗi thế hệ, người được đánh số 1,2,3,… từ trái sang phải |
- Tìm cặp bố mẹ có kiểu hình giống nhau nhưng sinh con khác mình: bố mẹ đều bình thường sinh con mắc bệnh thì bệnh do allele lặn; bố mẹ đều mắc bệnh sinh con bình thường thì bệnh do allele trội.
- Xét gene trên NST thường hay NST X: với bệnh do allele lặn, nếu có con gái mắc bệnh mà bố bình thường thì gene nằm trên NST thường (vì con gái nhận một X từ bố). Bệnh do gene lặn trên X thường gặp ở nam nhiều hơn nữ; mẹ mang gene truyền cho con trai.
- Viết kiểu gene: trước hết là những người đọc được ngay từ kiểu hình (người mang tính trạng lặn, nam ở gene trên X), sau đó suy ra kiểu gene của bố mẹ và con họ.
Lưu ý · Không phải ai bình thường cũng không mang gene bệnh
Tư vấn di truyền và di truyền học với hôn nhân
Định nghĩa · Tư vấn di truyền
Một buổi tư vấn thường gồm: lập phả hệ của gia đình người được tư vấn; xác định bệnh do allele trội hay lặn, trên NST thường hay NST giới tính; tính xác suất sinh con mắc bệnh; đưa ra lời khuyên (có nên sinh con, cần chẩn đoán trước sinh hay không).
- Kết hôn và sinh con đúng độ tuổi: Luật Hôn nhân và gia đình quy định tuổi kết hôn của nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi. Độ tuổi sinh con phù hợp khoảng 24 – 34 tuổi; phụ nữ không nên sinh con sau 35 tuổi vì nguy cơ con mắc bệnh, tật di truyền (như hội chứng Down) tăng lên.
- Kế hoạch hoá gia đình: mỗi cặp vợ chồng nên có 1 – 2 con, các lần sinh không quá gần nhau; hôn nhân một vợ một chồng phù hợp với tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1:1.
- Cấm kết hôn gần huyết thống: pháp luật cấm kết hôn giữa những người có cùng dòng máu trực hệ và giữa những người có họ trong phạm vi ba đời. Kết hôn gần làm các allele lặn có hại dễ gặp nhau ở thể đồng hợp và biểu hiện; ở các cặp kết hôn gần, khoảng 20 – 30% số con bị chết non hoặc mắc bệnh, tật bẩm sinh.
- Không lựa chọn giới tính thai nhi: việc này gây mất cân bằng giới tính và nhiều hệ quả xã hội, bị pháp luật nghiêm cấm dưới mọi hình thức.
Khám phá
Đọc phả hệ, suy ra kiểu gene
Chọn một phả hệ. Ở bước 1, tìm gia đình cho biết bệnh do allele trội hay lặn. Ở bước 2, chạm vào kiểu gene có thể có của từng người (chọn hai kiểu gene nếu phả hệ chưa đủ dữ kiện để biết chắc) rồi bấm "Kiểm tra". Người chọn sai sẽ hiện lí do để em sửa lại.
Gene gây bệnh bạch tạng nằm trên NST thường; allele A trội hoàn toàn so với a.
- Nam bình thường
- Nữ bình thường
- Nam mắc bệnh bạch tạng
- Nữ mắc bệnh bạch tạng
Bước 1: quan sát phả hệ và chọn tính trạng bệnh do allele trội hay lặn quy định.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/13 bài
Bài 1
Tế bào sinh dưỡng của người mắc hội chứng Down có bao nhiêu NST?
Bài 2
Người mắc hội chứng Turner có bộ NST và giới tính là
Bài 3
Nối mỗi bệnh, hội chứng với nguyên nhân của nó.
Bài 4
Chọn tất cả các tật di truyền ở người.
Bài 5
Trong một phả hệ, bố mẹ đều bình thường sinh một con gái mắc bệnh và một con trai bình thường. Bệnh này do
Bài 6
Bố mẹ đều bình thường nhưng đều mang allele gây bạch tạng (Aa). Xác suất mỗi lần sinh, con của họ bị bạch tạng là bao nhiêu?
Bài 7
Một người đàn ông bình thường có bố mẹ bình thường và một em gái bị bạch tạng. Xác suất người đàn ông này mang allele gây bệnh (Aa) là bao nhiêu?
Bài 8
Vợ có kiểu gene X mũ AX mũ a, chồng X mũ AY (a gây bệnh máu khó đông). Xác suất họ sinh một đứa con là con trai mắc bệnh là bao nhiêu (tính trên tổng số con)?
Bài 9
Một người đàn ông bình thường có xác suất 2/3 mang allele bạch tạng (Aa) lấy vợ bị bạch tạng (aa). Xác suất đứa con đầu lòng của họ bị bạch tạng là bao nhiêu?
Bài 10
Theo Luật Hôn nhân và gia đình, những người có họ trong phạm vi bao nhiêu đời bị cấm kết hôn với nhau?
Bài 11
Kết hôn gần huyết thống làm tăng tỉ lệ con mắc bệnh, tật di truyền vì
Bài 12
Chọn tất cả các tác nhân có thể gây đột biến, làm tăng bệnh, tật di truyền.
Bài 13
Phụ nữ được khuyên không nên sinh con sau tuổi 35 vì
Ghi nhớ
- Tính trạng ở người do gene quy định; có tính trạng do một gene, có tính trạng do nhiều gene và chịu ảnh hưởng của môi trường.
- Bệnh di truyền làm rối loạn chức năng (bạch tạng, máu khó đông, mù màu), tật di truyền là bất thường hình thái (khe hở môi hàm, dính ngón), hội chứng gồm nhiều triệu chứng (Down, Turner, Klinefelter).
- Bệnh, tật di truyền do đột biến gene hoặc NST; tác nhân vật lí, hoá học, sinh học và ô nhiễm môi trường làm tăng tần số đột biến.
- Phả hệ ghi tính trạng qua nhiều thế hệ: bố mẹ bình thường sinh con mắc bệnh thì bệnh do allele lặn; bố mẹ mắc bệnh sinh con bình thường thì bệnh do allele trội.
- Tư vấn di truyền dựa vào phả hệ và xét nghiệm để tính nguy cơ, đưa lời khuyên về kết hôn và sinh con; không kết hôn gần huyết thống trong phạm vi ba đời, sinh con đúng độ tuổi, không lựa chọn giới tính thai nhi.