Chương XIII · Lý thuyết
Bài 48. Ứng dụng công nghệ di truyền vào đời sống
Trước đây, insulin để chữa bệnh đái tháo đường được tách từ tuỵ lợn, bò với số lượng ít và giá thành cao. Ngày nay, phần lớn insulin được sản xuất bởi những vi khuẩn mang gene insulin của người. Làm thế nào để đưa một gene của người vào vi khuẩn? Trong bài này, em sẽ vào phòng thí nghiệm ảo, tự chọn enzyme để cắt, nối gene và tạo ra vi khuẩn sản xuất insulin.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm công nghệ di truyền và sinh vật biến đổi gene.
- Trình bày được các bước tạo DNA tái tổ hợp và chuyển gene vào tế bào nhận.
- Nêu được một số ứng dụng của công nghệ di truyền trong nông nghiệp, y tế, pháp y, làm sạch môi trường và an toàn sinh học.
- Nêu được một số vấn đề đạo đức sinh học trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ di truyền.
Công nghệ di truyền
Định nghĩa · Khái niệm
Để đưa gene đích vào tế bào nhận, người ta dùng thể truyền (vector), phổ biến là plasmid. Plasmid là phân tử DNA nhỏ, dạng vòng, nằm trong tế bào chất của vi khuẩn và có khả năng nhân đôi độc lập với DNA của tế bào. Plasmid dùng làm thể truyền thường mang gene đánh dấu, ví dụ gene kháng một loại kháng sinh, để nhận ra tế bào đã nhận gene.
Ghi chú · Tìm hiểu thêm: "kéo" và "keo" của công nghệ di truyền
| Enzyme | Trình tự nhận biết | Đầu dính tạo ra |
|---|---|---|
| EcoRI | G | AATTC | AATT |
| BamHI | G | GATCC | GATC |
| HindIII | A | AGCTT | AGCT |
Tạo DNA tái tổ hợp và sinh vật biến đổi gene
- Tách DNA chứa gene đích từ tế bào cho (ví dụ gene insulin từ tế bào người) và tách plasmid từ vi khuẩn.
- Cắt DNA chứa gene đích và plasmid bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn; gắn gene đích vào plasmid nhờ enzyme nối, tạo thể truyền tái tổ hợp (DNA tái tổ hợp).
- Chuyển DNA tái tổ hợp vào tế bào nhận (vi khuẩn, tế bào thực vật hoặc dòng tế bào phôi động vật).
- Chọn lọc các tế bào đã nhận gene (ví dụ nuôi trên môi trường có kháng sinh, chỉ tế bào mang plasmid có gene kháng kháng sinh mới sống), nuôi cấy và cho gene đích biểu hiện thành sản phẩm hoặc phát triển thành cơ thể mang tính trạng mới.
Định nghĩa · Sinh vật biến đổi gene
Vi khuẩn E. coli thường được dùng làm tế bào nhận vì chúng có cấu tạo đơn giản, dễ nuôi cấy và sinh sản rất nhanh (khoảng 20 phút phân đôi một lần), nên chỉ sau thời gian ngắn đã tạo được lượng lớn sản phẩm của gene đích.
Ứng dụng trong nông nghiệp
Công nghệ di truyền giúp tạo các giống cây trồng, vật nuôi mang tính trạng mới mà phương pháp lai thông thường khó hoặc không tạo được: năng suất cao, chống sâu bệnh, chịu hạn, chịu mặn, kháng thuốc diệt cỏ, nâng cao chất lượng sản phẩm.
| Sinh vật biến đổi gene | Đặc điểm mới |
|---|---|
| Ngô Bt | Mang gene của vi khuẩn Bacillus thuringiensis, tạo protein diệt sâu hại |
| Lúa vàng | Tổng hợp được β-carotene (tiền vitamin A) trong hạt gạo |
| Đu đủ biến đổi gene | Kháng virus gây bệnh |
| Cá chép biến đổi gene | Mang gene hormone sinh trưởng của người nên lớn nhanh, kháng virus |
| Bò biến đổi gene | Sữa có chất lượng cao hơn |
| Dê biến đổi gene | Sữa chứa protein tơ nhện để làm vật liệu y học (gân, dây chằng nhân tạo) và áo giáp |
| Cá phát sáng | Mang gene phát sáng, làm cá cảnh |
Để tạo động vật biến đổi gene, gene đích được chuyển vào dòng tế bào phôi; phôi đã nhận gene được chọn lọc và cấy vào tử cung con cái để mang thai, sinh ra con vật biến đổi gene.
Ứng dụng trong y tế, pháp y và môi trường
- Sản xuất thuốc sinh học: dùng vi sinh vật hoặc tế bào mang gene đích để sản xuất insulin chữa bệnh đái tháo đường, erythropoietin (EPO) chữa thiếu máu, vaccine (ví dụ vaccine RNA phòng Covid-19), với số lượng lớn và giá thành hạ.
- Liệu pháp gene: đưa gene lành vào tế bào của người bệnh (thường nhờ thể truyền là virus đã được làm mất khả năng gây bệnh) để thay thế hoặc bù cho gene bị hỏng, chữa một số bệnh di truyền.
- Pháp y: phân tích, đối chiếu DNA để xác định danh tính cá nhân, xác định quan hệ huyết thống, nhận dạng hài cốt liệt sĩ, nạn nhân trong thảm hoạ và tìm ra thủ phạm của vụ án.
- Làm sạch môi trường: tạo các chủng vi sinh vật biến đổi gene phân huỷ nhanh rác thải hữu cơ, dầu mỏ, thuốc trừ sâu hoặc chuyển hoá kim loại nặng, làm giảm ô nhiễm.
Ghi chú · An toàn sinh học
Đạo đức sinh học
Định nghĩa · Đạo đức sinh học
- Không tạo ra sinh vật biến đổi gene gây nguy hiểm cho con người và môi trường.
- Có biện pháp phòng ngừa rủi ro có thể phát sinh trong nghiên cứu; sản phẩm biến đổi gene cần được đánh giá an toàn và ghi nhãn rõ ràng.
- Khi nghiên cứu trên động vật, giảm sự đau đớn của chúng ở mức thấp nhất.
- Không biến đổi gene trên người.
Lưu ý · Mặt trái cần cân nhắc
Khám phá
Phòng lab ảo: tạo vi khuẩn sản xuất insulin
Bước 1: chọn enzyme cắt giới hạn sao cho gene insulin (tô xanh) được cắt rời nguyên vẹn. Bước 2: chọn enzyme mở vòng plasmid sao cho đầu dính khớp với gene. Sau đó nối bằng enzyme nối, chuyển plasmid tái tổ hợp vào vi khuẩn và dùng môi trường có kháng sinh để giữ lại tế bào đã nhận gene. Thử cả các enzyme sai để xem điều gì xảy ra.
- 1. Cắt DNA người
- 2. Mở vòng plasmid
- 3. Nối bằng enzyme nối
- 4. Chuyển vào vi khuẩn
- 5. Chọn lọc và nuôi cấy
Trên: mạch 1; dưới: mạch bổ sung. Xanh: gene insulin (trình tự rút gọn, minh hoạ). Vàng: vị trí enzyme nhận ra. Vạch đỏ: chỗ cắt.
BamHI nhận ra trình tự GGATCC (tô vàng). Gene insulin là đoạn tô xanh. Bấm "Cắt" để xem enzyme cắt ở đâu.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Công nghệ di truyền là
Bài 2
Sắp xếp các bước tạo vi khuẩn sản xuất insulin người theo đúng thứ tự.
Bài 3
Trong kĩ thuật tạo DNA tái tổ hợp, plasmid đóng vai trò
Bài 4
Vì sao phải cắt gene đích và plasmid bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn?
Bài 5
Enzyme EcoRI nhận biết trình tự GAATTC và cắt giữa G và A trên mỗi mạch. Viết trình tự đầu dính (đoạn sợi đơn) mà EcoRI để lại.
Bài 6
Một đoạn DNA mạch thẳng có trình tự (mạch 1) AGAATTCTTGAATTCCGGAATTCA. Khi cắt bằng EcoRI (nhận biết GAATTC), đoạn DNA bị cắt thành bao nhiêu đoạn?
Bài 7
Nối mỗi sinh vật biến đổi gene với đặc điểm mới của nó.
Bài 8
Vi khuẩn E. coli hay được dùng làm tế bào nhận để sản xuất insulin vì
Bài 9
Sau khi chuyển plasmid tái tổ hợp (có gene kháng kháng sinh) vào vi khuẩn, người ta nuôi vi khuẩn trên môi trường có kháng sinh để
Bài 10
Chọn tất cả các ứng dụng của công nghệ di truyền trong pháp y.
Bài 11
Liệu pháp gene là
Bài 12
Chọn tất cả các nguyên tắc đúng của đạo đức sinh học trong công nghệ di truyền.
Ghi nhớ
- Công nghệ di truyền là tập hợp các kĩ thuật tác động lên DNA để tách, biến đổi và chuyển gene đích vào tế bào nhận, tạo sinh vật có đặc điểm mới.
- Tạo DNA tái tổ hợp: cắt gene đích và plasmid bằng cùng một enzyme cắt giới hạn (đầu dính bổ sung), nối bằng enzyme nối, chuyển vào tế bào nhận rồi chọn lọc, nuôi cấy.
- Sinh vật biến đổi gene có hệ gene được con người biến đổi: ngô Bt, lúa vàng, đu đủ kháng virus, cá chép, dê, vi khuẩn sản xuất insulin.
- Ứng dụng: nông nghiệp (giống mới), y tế (insulin, EPO, vaccine, liệu pháp gene), pháp y (định danh bằng DNA), làm sạch môi trường và an toàn sinh học.
- Đạo đức sinh học: không tạo sinh vật biến đổi gene gây nguy hiểm, phòng ngừa rủi ro, giảm đau đớn cho động vật thí nghiệm, không biến đổi gene trên người.