Bỏ qua đến nội dung

Chương XIII · Lý thuyết

Bài 48. Ứng dụng công nghệ di truyền vào đời sống

Trước đây, insulin để chữa bệnh đái tháo đường được tách từ tuỵ lợn, bò với số lượng ít và giá thành cao. Ngày nay, phần lớn insulin được sản xuất bởi những vi khuẩn mang gene insulin của người. Làm thế nào để đưa một gene của người vào vi khuẩn? Trong bài này, em sẽ vào phòng thí nghiệm ảo, tự chọn enzyme để cắt, nối gene và tạo ra vi khuẩn sản xuất insulin.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm công nghệ di truyền và sinh vật biến đổi gene.
  • Trình bày được các bước tạo DNA tái tổ hợp và chuyển gene vào tế bào nhận.
  • Nêu được một số ứng dụng của công nghệ di truyền trong nông nghiệp, y tế, pháp y, làm sạch môi trường và an toàn sinh học.
  • Nêu được một số vấn đề đạo đức sinh học trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ di truyền.

Công nghệ di truyền

Định nghĩa · Khái niệm

Công nghệ di truyền là tập hợp các kĩ thuật hiện đại tác động lên vật chất di truyền (DNA) để nghiên cứu, sửa chữa, biến đổi gene: tách, tổng hợp gene mong muốn (gene đích) và chuyển gene đó vào tế bào nhận, tạo ra sinh vật có đặc điểm mới. Cơ sở khoa học của công nghệ di truyền là những hiểu biết về cấu trúc và hoạt động của gene.

Để đưa gene đích vào tế bào nhận, người ta dùng thể truyền (vector), phổ biến là plasmid. Plasmid là phân tử DNA nhỏ, dạng vòng, nằm trong tế bào chất của vi khuẩn và có khả năng nhân đôi độc lập với DNA của tế bào. Plasmid dùng làm thể truyền thường mang gene đánh dấu, ví dụ gene kháng một loại kháng sinh, để nhận ra tế bào đã nhận gene.

Ghi chú · Tìm hiểu thêm: "kéo" và "keo" của công nghệ di truyền

Enzyme cắt giới hạn nhận ra một trình tự nucleotide xác định trên DNA và cắt tại đó. Ví dụ, enzyme EcoRI nhận ra trình tự GAATTC và cắt giữa G và A trên cả hai mạch, để lại hai đầu sợi đơn AATT gọi là đầu dính. Cắt gene đích và plasmid bằng cùng một enzyme thì đầu dính của chúng bổ sung với nhau, bắt cặp theo nguyên tắc bổ sung; enzyme nối (ligase) sau đó nối chúng lại thành DNA tái tổ hợp.
Một số enzyme cắt giới hạn (vạch | là chỗ cắt trên mạch 1)
EnzymeTrình tự nhận biếtĐầu dính tạo ra
EcoRIG | AATTCAATT
BamHIG | GATCCGATC
HindIIIA | AGCTTAGCT

Tạo DNA tái tổ hợp và sinh vật biến đổi gene

  1. Tách DNA chứa gene đích từ tế bào cho (ví dụ gene insulin từ tế bào người) và tách plasmid từ vi khuẩn.
  2. Cắt DNA chứa gene đích và plasmid bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn; gắn gene đích vào plasmid nhờ enzyme nối, tạo thể truyền tái tổ hợp (DNA tái tổ hợp).
  3. Chuyển DNA tái tổ hợp vào tế bào nhận (vi khuẩn, tế bào thực vật hoặc dòng tế bào phôi động vật).
  4. Chọn lọc các tế bào đã nhận gene (ví dụ nuôi trên môi trường có kháng sinh, chỉ tế bào mang plasmid có gene kháng kháng sinh mới sống), nuôi cấy và cho gene đích biểu hiện thành sản phẩm hoặc phát triển thành cơ thể mang tính trạng mới.

Định nghĩa · Sinh vật biến đổi gene

Sinh vật biến đổi gene là sinh vật có hệ gene đã được con người làm biến đổi cho phù hợp với lợi ích của mình, bằng cách đưa thêm gene lạ vào, làm biến đổi một gene sẵn có hoặc làm cho một gene không biểu hiện.

Vi khuẩn E. coli thường được dùng làm tế bào nhận vì chúng có cấu tạo đơn giản, dễ nuôi cấy và sinh sản rất nhanh (khoảng 20 phút phân đôi một lần), nên chỉ sau thời gian ngắn đã tạo được lượng lớn sản phẩm của gene đích.

Ứng dụng trong nông nghiệp

Công nghệ di truyền giúp tạo các giống cây trồng, vật nuôi mang tính trạng mới mà phương pháp lai thông thường khó hoặc không tạo được: năng suất cao, chống sâu bệnh, chịu hạn, chịu mặn, kháng thuốc diệt cỏ, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Một số thành tựu trong nông nghiệp
Sinh vật biến đổi geneĐặc điểm mới
Ngô BtMang gene của vi khuẩn Bacillus thuringiensis, tạo protein diệt sâu hại
Lúa vàngTổng hợp được β-carotene (tiền vitamin A) trong hạt gạo
Đu đủ biến đổi geneKháng virus gây bệnh
Cá chép biến đổi geneMang gene hormone sinh trưởng của người nên lớn nhanh, kháng virus
Bò biến đổi geneSữa có chất lượng cao hơn
Dê biến đổi geneSữa chứa protein tơ nhện để làm vật liệu y học (gân, dây chằng nhân tạo) và áo giáp
Cá phát sángMang gene phát sáng, làm cá cảnh

Để tạo động vật biến đổi gene, gene đích được chuyển vào dòng tế bào phôi; phôi đã nhận gene được chọn lọc và cấy vào tử cung con cái để mang thai, sinh ra con vật biến đổi gene.

Ứng dụng trong y tế, pháp y và môi trường

  • Sản xuất thuốc sinh học: dùng vi sinh vật hoặc tế bào mang gene đích để sản xuất insulin chữa bệnh đái tháo đường, erythropoietin (EPO) chữa thiếu máu, vaccine (ví dụ vaccine RNA phòng Covid-19), với số lượng lớn và giá thành hạ.
  • Liệu pháp gene: đưa gene lành vào tế bào của người bệnh (thường nhờ thể truyền là virus đã được làm mất khả năng gây bệnh) để thay thế hoặc bù cho gene bị hỏng, chữa một số bệnh di truyền.
  • Pháp y: phân tích, đối chiếu DNA để xác định danh tính cá nhân, xác định quan hệ huyết thống, nhận dạng hài cốt liệt sĩ, nạn nhân trong thảm hoạ và tìm ra thủ phạm của vụ án.
  • Làm sạch môi trường: tạo các chủng vi sinh vật biến đổi gene phân huỷ nhanh rác thải hữu cơ, dầu mỏ, thuốc trừ sâu hoặc chuyển hoá kim loại nặng, làm giảm ô nhiễm.

Ghi chú · An toàn sinh học

An toàn sinh học là các biện pháp ngăn chặn việc sử dụng sai mục đích, làm thất thoát, đánh cắp hoặc cố ý phát tán mầm bệnh, chất độc và vật liệu sinh học nguy hiểm, để bảo vệ sức khoẻ con người và môi trường. Công nghệ di truyền góp phần vào an toàn sinh học: giải trình tự gene của tác nhân gây bệnh, chẩn đoán nhanh và sản xuất vaccine.

Đạo đức sinh học

Định nghĩa · Đạo đức sinh học

Đạo đức sinh học là những quy tắc ứng xử trong nghiên cứu và đưa thành tựu sinh học vào thực tiễn sao cho phù hợp với đạo đức xã hội. Nó giúp mỗi người cân nhắc lợi ích và rủi ro của công nghệ, tự kiểm soát hành vi và tuân thủ quy định.
  • Không tạo ra sinh vật biến đổi gene gây nguy hiểm cho con người và môi trường.
  • Có biện pháp phòng ngừa rủi ro có thể phát sinh trong nghiên cứu; sản phẩm biến đổi gene cần được đánh giá an toàn và ghi nhãn rõ ràng.
  • Khi nghiên cứu trên động vật, giảm sự đau đớn của chúng ở mức thấp nhất.
  • Không biến đổi gene trên người.

Lưu ý · Mặt trái cần cân nhắc

Gene lạ từ cây trồng biến đổi gene có thể phát tán sang các loài hoang dại; sinh vật biến đổi gene có thể ảnh hưởng đến đa dạng sinh học; thông tin di truyền của mỗi người là thông tin riêng tư cần được bảo vệ.

Khám phá

Phòng lab ảo: tạo vi khuẩn sản xuất insulin

Bước 1: chọn enzyme cắt giới hạn sao cho gene insulin (tô xanh) được cắt rời nguyên vẹn. Bước 2: chọn enzyme mở vòng plasmid sao cho đầu dính khớp với gene. Sau đó nối bằng enzyme nối, chuyển plasmid tái tổ hợp vào vi khuẩn và dùng môi trường có kháng sinh để giữ lại tế bào đã nhận gene. Thử cả các enzyme sai để xem điều gì xảy ra.

  1. 1. Cắt DNA người
  2. 2. Mở vòng plasmid
  3. 3. Nối bằng enzyme nối
  4. 4. Chuyển vào vi khuẩn
  5. 5. Chọn lọc và nuôi cấy
Enzyme cắt giới hạn cho DNA người

Trên: mạch 1; dưới: mạch bổ sung. Xanh: gene insulin (trình tự rút gọn, minh hoạ). Vàng: vị trí enzyme nhận ra. Vạch đỏ: chỗ cắt.

BamHI nhận ra trình tự GGATCC (tô vàng). Gene insulin là đoạn tô xanh. Bấm "Cắt" để xem enzyme cắt ở đâu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trình bày các bước tạo vi khuẩn E. coli sản xuất insulin của người.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một đoạn DNA có gene đích nằm giữa hai trình tự GAATTC; bên trong gene có một trình tự GGATCC. Nên dùng EcoRI (nhận biết GAATTC) hay BamHI (nhận biết GGATCC) để cắt lấy gene? Plasmid phải được cắt bằng enzyme nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một số người lo ngại về cây trồng biến đổi gene. Hãy nêu một lợi ích, một rủi ro và một nguyên tắc đạo đức sinh học liên quan.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Công nghệ di truyền là

Bài 2

Sắp xếp các bước tạo vi khuẩn sản xuất insulin người theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Nối gene insulin vào plasmid bằng enzyme nối, tạo DNA tái tổ hợp
  2. Vị trí 2: Tách DNA chứa gene insulin từ tế bào người và tách plasmid từ vi khuẩn
  3. Vị trí 3: Chọn lọc, nuôi cấy vi khuẩn mang gene insulin và thu insulin
  4. Vị trí 4: Cắt DNA người và plasmid bằng cùng một enzyme cắt giới hạn
  5. Vị trí 5: Chuyển DNA tái tổ hợp vào vi khuẩn E. coli

Bài 3

Trong kĩ thuật tạo DNA tái tổ hợp, plasmid đóng vai trò

Bài 4

Vì sao phải cắt gene đích và plasmid bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn?

Bài 5

Enzyme EcoRI nhận biết trình tự GAATTC và cắt giữa G và A trên mỗi mạch. Viết trình tự đầu dính (đoạn sợi đơn) mà EcoRI để lại.

Bài 6

Một đoạn DNA mạch thẳng có trình tự (mạch 1) AGAATTCTTGAATTCCGGAATTCA. Khi cắt bằng EcoRI (nhận biết GAATTC), đoạn DNA bị cắt thành bao nhiêu đoạn?

Đơn vị:đoạn

Bài 7

Nối mỗi sinh vật biến đổi gene với đặc điểm mới của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Vi khuẩn E. coli hay được dùng làm tế bào nhận để sản xuất insulin vì

Bài 9

Sau khi chuyển plasmid tái tổ hợp (có gene kháng kháng sinh) vào vi khuẩn, người ta nuôi vi khuẩn trên môi trường có kháng sinh để

Bài 10

Chọn tất cả các ứng dụng của công nghệ di truyền trong pháp y.

Bài 11

Liệu pháp gene là

Bài 12

Chọn tất cả các nguyên tắc đúng của đạo đức sinh học trong công nghệ di truyền.

Ghi nhớ

  • Công nghệ di truyền là tập hợp các kĩ thuật tác động lên DNA để tách, biến đổi và chuyển gene đích vào tế bào nhận, tạo sinh vật có đặc điểm mới.
  • Tạo DNA tái tổ hợp: cắt gene đích và plasmid bằng cùng một enzyme cắt giới hạn (đầu dính bổ sung), nối bằng enzyme nối, chuyển vào tế bào nhận rồi chọn lọc, nuôi cấy.
  • Sinh vật biến đổi gene có hệ gene được con người biến đổi: ngô Bt, lúa vàng, đu đủ kháng virus, cá chép, dê, vi khuẩn sản xuất insulin.
  • Ứng dụng: nông nghiệp (giống mới), y tế (insulin, EPO, vaccine, liệu pháp gene), pháp y (định danh bằng DNA), làm sạch môi trường và an toàn sinh học.
  • Đạo đức sinh học: không tạo sinh vật biến đổi gene gây nguy hiểm, phòng ngừa rủi ro, giảm đau đớn cho động vật thí nghiệm, không biến đổi gene trên người.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ