Bỏ qua đến nội dung

Chương XII · Lý thuyết

Bài 46. Đột biến nhiễm sắc thể

Dưa hấu không hạt, chuối nhà quả to không hạt, tôm sú tam bội lớn nhanh, nhưng cũng có những em bé mắc hội chứng Down vì thừa một NST số 21. Tất cả đều bắt nguồn từ những biến đổi của NST. Ở bài trước, đột biến gene chỉ liên quan đến một cặp nucleotide; đột biến NST làm thay đổi cả một đoạn NST hoặc cả những NST nguyên vẹn. Trong bài này, em sẽ tự cắt, lặp, đảo, chuyển các đoạn NST và thêm, bớt NST trong một tế bào.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm đột biến NST và nguyên nhân phát sinh.
  • Phân biệt được các dạng đột biến cấu trúc NST: mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn, chuyển đoạn; lấy được ví dụ.
  • Phân biệt được đột biến lệch bội và đột biến đa bội; tính được số NST của các thể đột biến.
  • Trình bày được ý nghĩa và tác hại của đột biến NST.

Khái niệm đột biến NST

Định nghĩa · Đột biến nhiễm sắc thể

Đột biến NST là những biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng NST. Đột biến có thể xảy ra ở một hoặc một số NST trong bộ NST.

Đột biến NST phát sinh do tác động của các tác nhân gây đột biến (các tia phóng xạ, một số hoá chất như colchicine, …) hoặc do rối loạn trong quá trình nhân đôi, phân li của NST khi phân bào.

Đột biến cấu trúc NST

Đột biến cấu trúc NST làm thay đổi cấu trúc của một hoặc một số NST, từ đó làm thay đổi số lượng hoặc cách sắp xếp các gene trên NST. Xét NST có các đoạn ABC•DEFGH (• là tâm động):

Các dạng đột biến cấu trúc NST
DạngCơ chếVí dụ trên NST ABC•DEFGHHậu quả, ví dụ
Mất đoạnMột đoạn NST bị đứt ra và tiêu biếnABC•DGH (mất EF)Giảm số lượng gene, thường giảm sức sống hoặc gây chết. Mất một đoạn ở cánh ngắn NST số 5 ở người gây hội chứng tiếng mèo kêu (cri-du-chat).
Lặp đoạnMột đoạn NST lặp lại một hay nhiều lầnABCBC•DEFGH (lặp BC)Tăng số lượng gene. Ở một giống lúa mạch, lặp đoạn làm tăng hoạt tính enzyme thuỷ phân tinh bột, có ý nghĩa trong sản xuất bia.
Đảo đoạnMột đoạn NST đứt ra, quay ngược 180° rồi gắn lạiABC•FEDGH (đảo DEF)Không đổi số lượng gene nhưng đổi trật tự gene; đoạn đảo mang tâm động có thể làm đổi hình dạng NST.
Chuyển đoạnMột đoạn NST chuyển sang vị trí khác trên cùng NST hoặc sang NST khác (tương hỗ hoặc không tương hỗ)ABC•DEF và MN•OPQRGH (GH chuyển sang NST khác)Thay đổi nhóm gene liên kết. Chuyển đoạn giữa NST số 9 và số 22 ở người gây ung thư máu (bệnh bạch cầu).

Ghi chú · Ý nghĩa và tác hại

Đột biến cấu trúc NST thường có hại: làm mất hoặc hỏng gene, mất cân bằng hệ gene, làm giảm sức sống, giảm khả năng sinh sản hoặc gây chết. Tuy vậy, chúng cũng cung cấp nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống. Người ta dùng mất đoạn để xác định vị trí của gene trên NST và loại bỏ gene không mong muốn; ở tằm dâu, chuyển đoạn mang gene quy định màu trứng sang NST giới tính giúp phân biệt sớm trứng nở ra tằm đực hay tằm cái.

Đột biến số lượng NST

Đột biến số lượng NST làm thay đổi số lượng NST trong bộ NST, gồm hai dạng: lệch bội và đa bội.

Định nghĩa · Đột biến lệch bội

Đột biến lệch bội làm tăng hoặc giảm số lượng NST ở một hoặc một số cặp NST tương đồng. Ví dụ: thể ba (2n+1) có một cặp mang 3 NST; thể một (2n trừ 1) có một cặp chỉ còn 1 NST.

Định nghĩa · Đột biến đa bội

Đột biến đa bội làm tăng đều số lượng NST ở tất cả các cặp, tạo ra bộ NST là bội số của n và lớn hơn 2n, như 3n (tam bội), 4n (tứ bội), 6n (lục bội). Đa bội phổ biến ở thực vật, ít gặp ở động vật.
Số NST của các thể đột biến ở ruồi giấm (2n=8, n=4)
ThểKí hiệuSố NST
Lưỡng bội bình thường2n8
Thể ba2n+19
Thể một2n trừ 17
Tam bội3n12
Tứ bội4n16
  • Ví dụ lệch bội: người có 3 NST số 21 (tổng 47 NST) mắc hội chứng Down: cơ thể chậm phát triển, có nhiều dị tật, thường vô sinh.
  • Ví dụ đa bội: cam, dưa hấu, nho, chuối, tôm sú tam bội (3n); bông tứ bội (4n); lúa mì trồng hiện nay là lục bội (6n). Tôm sú tam bội sinh trưởng nhanh, năng suất cao hơn tôm 2n.

Định lí · Ý nghĩa và tác hại của đột biến số lượng NST

Đột biến số lượng NST cung cấp nguyên liệu cho tiến hoá; ở thực vật, đa bội góp phần hình thành loài mới. Tế bào đa bội có hàm lượng DNA tăng, nên cơ quan sinh dưỡng to, sinh trưởng nhanh, chống chịu tốt, được dùng trong chọn giống cây trồng; thể đa bội lẻ (3n, 5n) thường không tạo được giao tử bình thường nên được dùng để tạo quả không hạt. Ngược lại, đột biến lệch bội thường có hại (giảm sức sống, giảm khả năng sinh sản, gây chết), nhất là ở người và động vật.

Khám phá

Phòng thí nghiệm đột biến NST

Ở chế độ "Đột biến cấu trúc", chạm đoạn gene đầu và đoạn gene cuối để chọn một đoạn của NST thứ nhất, rồi chọn mất, lặp, đảo hoặc chuyển đoạn; quan sát số lượng và trật tự gene thay đổi, rồi khôi phục để thử dạng khác. Ở chế độ "Đột biến số lượng", thêm hoặc bớt NST ở từng cặp của tế bào 2n=8, hoặc tăng đều mọi cặp, và đọc tên thể đột biến tạo thành.

Loại đột biến

NST thứ nhất: ABC•DEFGH

NST thứ hai (không tương đồng): MN•OPQR

Chuyển đoạn ở đây đưa đoạn đã chọn sang cuối NST thứ hai (chuyển đoạn không tương hỗ). Mỗi lần chỉ tạo một đột biến; bấm "Khôi phục" để thử dạng khác.

Chạm đoạn gene đầu tiên rồi chạm đoạn gene cuối cùng để chọn một đoạn NST, sau đó chọn một dạng đột biến.

  • Chưa tạo: Mất đoạn
  • Chưa tạo: Lặp đoạn
  • Chưa tạo: Đảo đoạn
  • Chưa tạo: Chuyển đoạn

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: NST ban đầu có trình tự các đoạn ABC•DEFGH. Xác định dạng đột biến trong mỗi trường hợp: a) ABC•DGH; b) ABC•FEDGH; c) ABCBC•DEFGH.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ngô có 2n=20. Tính số NST trong tế bào sinh dưỡng của thể ba, thể một, thể tam bội và thể tứ bội ở ngô.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Tế bào sinh dưỡng của một bệnh nhân có 47 NST, trong đó có 3 NST số 21. Đây là dạng đột biến gì? Người này mắc hội chứng gì?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Đột biến NST là

Bài 2

NST ban đầu là ABC•DEFGH. Nối mỗi NST đột biến với dạng đột biến.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Dạng đột biến cấu trúc NST nào không làm thay đổi số lượng gene mà chỉ làm thay đổi trật tự gene trên NST?

Bài 4

Lúa có 2n=24. Thể ba ở lúa có bao nhiêu NST trong tế bào sinh dưỡng?

Bài 5

Lúa có 2n=24. Thể tam bội ở lúa có bao nhiêu NST trong tế bào sinh dưỡng?

Bài 6

Cà chua có 2n=24. Thể một ở cà chua có bao nhiêu NST?

Bài 7

Tế bào sinh dưỡng của người mắc hội chứng Down có bao nhiêu NST?

Bài 8

Hội chứng tiếng mèo kêu (cri-du-chat) ở người là do

Bài 9

Một tế bào của loài có 2n=8 chứa 9 NST, trong đó cặp số 2 có 3 chiếc. Đây là

Bài 10

Chọn tất cả các ví dụ cho thấy đột biến NST có ích trong sản xuất.

Bài 11

Vì sao cây đa bội thường được dùng trong chọn giống cây trồng lấy thân, lá, củ, quả?

Ghi nhớ

  • Đột biến NST là biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng NST, do tác nhân gây đột biến hoặc rối loạn nhân đôi, phân li NST.
  • Đột biến cấu trúc: mất đoạn, lặp đoạn (đổi số lượng gene), đảo đoạn (đổi trật tự gene), chuyển đoạn (đổi nhóm gene liên kết).
  • Lệch bội: thay đổi số NST ở một hoặc một số cặp (2n+1, 2n trừ 1, …); ví dụ ba NST số 21 gây hội chứng Down.
  • Đa bội: tăng đều số NST ở mọi cặp (3n, 4n, 6n), phổ biến ở thực vật; cây đa bội to, khoẻ, thể 3n thường không hạt.
  • Đột biến NST thường có hại, nhất là lệch bội ở người và động vật, nhưng là nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ