Chương XII · Lý thuyết
Bài 46. Đột biến nhiễm sắc thể
Dưa hấu không hạt, chuối nhà quả to không hạt, tôm sú tam bội lớn nhanh, nhưng cũng có những em bé mắc hội chứng Down vì thừa một NST số 21. Tất cả đều bắt nguồn từ những biến đổi của NST. Ở bài trước, đột biến gene chỉ liên quan đến một cặp nucleotide; đột biến NST làm thay đổi cả một đoạn NST hoặc cả những NST nguyên vẹn. Trong bài này, em sẽ tự cắt, lặp, đảo, chuyển các đoạn NST và thêm, bớt NST trong một tế bào.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm đột biến NST và nguyên nhân phát sinh.
- Phân biệt được các dạng đột biến cấu trúc NST: mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn, chuyển đoạn; lấy được ví dụ.
- Phân biệt được đột biến lệch bội và đột biến đa bội; tính được số NST của các thể đột biến.
- Trình bày được ý nghĩa và tác hại của đột biến NST.
Khái niệm đột biến NST
Định nghĩa · Đột biến nhiễm sắc thể
Đột biến NST phát sinh do tác động của các tác nhân gây đột biến (các tia phóng xạ, một số hoá chất như colchicine, …) hoặc do rối loạn trong quá trình nhân đôi, phân li của NST khi phân bào.
Đột biến cấu trúc NST
Đột biến cấu trúc NST làm thay đổi cấu trúc của một hoặc một số NST, từ đó làm thay đổi số lượng hoặc cách sắp xếp các gene trên NST. Xét NST có các đoạn ABC•DEFGH (• là tâm động):
| Dạng | Cơ chế | Ví dụ trên NST ABC•DEFGH | Hậu quả, ví dụ |
|---|---|---|---|
| Mất đoạn | Một đoạn NST bị đứt ra và tiêu biến | ABC•DGH (mất EF) | Giảm số lượng gene, thường giảm sức sống hoặc gây chết. Mất một đoạn ở cánh ngắn NST số 5 ở người gây hội chứng tiếng mèo kêu (cri-du-chat). |
| Lặp đoạn | Một đoạn NST lặp lại một hay nhiều lần | ABCBC•DEFGH (lặp BC) | Tăng số lượng gene. Ở một giống lúa mạch, lặp đoạn làm tăng hoạt tính enzyme thuỷ phân tinh bột, có ý nghĩa trong sản xuất bia. |
| Đảo đoạn | Một đoạn NST đứt ra, quay ngược 180° rồi gắn lại | ABC•FEDGH (đảo DEF) | Không đổi số lượng gene nhưng đổi trật tự gene; đoạn đảo mang tâm động có thể làm đổi hình dạng NST. |
| Chuyển đoạn | Một đoạn NST chuyển sang vị trí khác trên cùng NST hoặc sang NST khác (tương hỗ hoặc không tương hỗ) | ABC•DEF và MN•OPQRGH (GH chuyển sang NST khác) | Thay đổi nhóm gene liên kết. Chuyển đoạn giữa NST số 9 và số 22 ở người gây ung thư máu (bệnh bạch cầu). |
Ghi chú · Ý nghĩa và tác hại
Đột biến số lượng NST
Đột biến số lượng NST làm thay đổi số lượng NST trong bộ NST, gồm hai dạng: lệch bội và đa bội.
Định nghĩa · Đột biến lệch bội
Định nghĩa · Đột biến đa bội
| Thể | Kí hiệu | Số NST |
|---|---|---|
| Lưỡng bội bình thường | 2n | 8 |
| Thể ba | 2n+1 | 9 |
| Thể một | 2n trừ 1 | 7 |
| Tam bội | 3n | 12 |
| Tứ bội | 4n | 16 |
- Ví dụ lệch bội: người có 3 NST số 21 (tổng 47 NST) mắc hội chứng Down: cơ thể chậm phát triển, có nhiều dị tật, thường vô sinh.
- Ví dụ đa bội: cam, dưa hấu, nho, chuối, tôm sú tam bội (3n); bông tứ bội (4n); lúa mì trồng hiện nay là lục bội (6n). Tôm sú tam bội sinh trưởng nhanh, năng suất cao hơn tôm 2n.
Định lí · Ý nghĩa và tác hại của đột biến số lượng NST
Khám phá
Phòng thí nghiệm đột biến NST
Ở chế độ "Đột biến cấu trúc", chạm đoạn gene đầu và đoạn gene cuối để chọn một đoạn của NST thứ nhất, rồi chọn mất, lặp, đảo hoặc chuyển đoạn; quan sát số lượng và trật tự gene thay đổi, rồi khôi phục để thử dạng khác. Ở chế độ "Đột biến số lượng", thêm hoặc bớt NST ở từng cặp của tế bào 2n=8, hoặc tăng đều mọi cặp, và đọc tên thể đột biến tạo thành.
NST thứ nhất: ABC•DEFGH
NST thứ hai (không tương đồng): MN•OPQR
Chuyển đoạn ở đây đưa đoạn đã chọn sang cuối NST thứ hai (chuyển đoạn không tương hỗ). Mỗi lần chỉ tạo một đột biến; bấm "Khôi phục" để thử dạng khác.
Chạm đoạn gene đầu tiên rồi chạm đoạn gene cuối cùng để chọn một đoạn NST, sau đó chọn một dạng đột biến.
- Chưa tạo: Mất đoạn
- Chưa tạo: Lặp đoạn
- Chưa tạo: Đảo đoạn
- Chưa tạo: Chuyển đoạn
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Đột biến NST là
Bài 2
NST ban đầu là ABC•DEFGH. Nối mỗi NST đột biến với dạng đột biến.
Bài 3
Dạng đột biến cấu trúc NST nào không làm thay đổi số lượng gene mà chỉ làm thay đổi trật tự gene trên NST?
Bài 4
Lúa có 2n=24. Thể ba ở lúa có bao nhiêu NST trong tế bào sinh dưỡng?
Bài 5
Lúa có 2n=24. Thể tam bội ở lúa có bao nhiêu NST trong tế bào sinh dưỡng?
Bài 6
Cà chua có 2n=24. Thể một ở cà chua có bao nhiêu NST?
Bài 7
Tế bào sinh dưỡng của người mắc hội chứng Down có bao nhiêu NST?
Bài 8
Hội chứng tiếng mèo kêu (cri-du-chat) ở người là do
Bài 9
Một tế bào của loài có 2n=8 chứa 9 NST, trong đó cặp số 2 có 3 chiếc. Đây là
Bài 10
Chọn tất cả các ví dụ cho thấy đột biến NST có ích trong sản xuất.
Bài 11
Vì sao cây đa bội thường được dùng trong chọn giống cây trồng lấy thân, lá, củ, quả?
Ghi nhớ
- Đột biến NST là biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng NST, do tác nhân gây đột biến hoặc rối loạn nhân đôi, phân li NST.
- Đột biến cấu trúc: mất đoạn, lặp đoạn (đổi số lượng gene), đảo đoạn (đổi trật tự gene), chuyển đoạn (đổi nhóm gene liên kết).
- Lệch bội: thay đổi số NST ở một hoặc một số cặp (2n+1, 2n trừ 1, …); ví dụ ba NST số 21 gây hội chứng Down.
- Đa bội: tăng đều số NST ở mọi cặp (3n, 4n, 6n), phổ biến ở thực vật; cây đa bội to, khoẻ, thể 3n thường không hạt.
- Đột biến NST thường có hại, nhất là lệch bội ở người và động vật, nhưng là nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.