Bỏ qua đến nội dung

Chương XIV · Lý thuyết

Bài 49. Khái niệm tiến hoá và các hình thức chọn lọc

Ở nước Anh vào thế kỉ XIX, khói bụi than của các nhà máy làm thân cây bạch dương sẫm màu lại. Chỉ sau vài chục năm, phần lớn bướm bạch dương trong vùng công nghiệp từ màu sáng chuyển thành màu tối. Không con bướm nào tự "đổi màu" cả. Vậy điều gì đã xảy ra với quần thể bướm? Trong bài này, em sẽ đóng vai chú chim săn bướm để tự tìm câu trả lời.

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm tiến hoá.
  • Nêu được khái niệm, cơ sở và kết quả của chọn lọc nhân tạo; lấy được ví dụ.
  • Nêu được khái niệm, tác nhân và kết quả của chọn lọc tự nhiên; giải thích được ví dụ bướm bạch dương, vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh.
  • Phân biệt được chọn lọc nhân tạo với chọn lọc tự nhiên.

Khái niệm tiến hoá

Định nghĩa · Tiến hoá

Tiến hoá (tiến hoá sinh học) là quá trình thay đổi đặc tính di truyền của quần thể sinh vật qua các thế hệ kế tiếp nhau theo thời gian.

Tiến hoá diễn ra ở cấp độ quần thể, qua nhiều thế hệ, chứ không phải ở một cá thể trong đời sống của nó. Một con bướm sinh ra màu sáng thì suốt đời vẫn màu sáng; điều thay đổi là tỉ lệ bướm sáng và bướm tối trong quần thể qua các thế hệ.

Ví dụ: hoá thạch cho thấy tổ tiên của loài ngựa cách đây khoảng 55 triệu năm chỉ to bằng con cáo, chân trước có 4 ngón chạm đất. Qua thời gian rất dài, kích thước cơ thể ngựa tăng dần, xương chi dài ra và số ngón giảm dần, đến ngựa ngày nay chỉ còn một ngón (móng guốc) chạm đất, thích nghi với việc chạy nhanh trên đồng cỏ.

Chọn lọc nhân tạo

Định nghĩa · Chọn lọc nhân tạo

Chọn lọc nhân tạo là quá trình con người chủ động giữ lại và nhân giống những cá thể mang các đặc điểm phù hợp với nhu cầu của mình, đồng thời loại bỏ những cá thể không mang các đặc điểm đó. Từ đó con người tạo ra các giống vật nuôi, cây trồng và chủng vi sinh vật mới.
  • Cơ sở: các cá thể trong một loài luôn có biến dị, nhiều biến dị di truyền được cho đời sau.
  • Tác nhân: con người.
  • Động lực: nhu cầu và thị hiếu ngày càng đa dạng của con người.
  • Kết quả: từ một hoặc vài dạng tổ tiên hoang dại, hình thành nhiều giống vật nuôi, cây trồng khác nhau, mỗi giống có đặc điểm nổi bật phù hợp với một nhu cầu của con người.
Từ một loài cải dại (Brassica oleracea), con người đã chọn lọc theo những bộ phận khác nhau
Giống rauBộ phận được chọn lọc, phát triển mạnh
Cải xoănLá
Bắp cảiChồi ngọn (lá cuộn chặt)
Cải BrusselsChồi bên (chồi nách)
Su hàoThân
Súp lơCụm hoa

Ở vật nuôi, người ta chọn qua nhiều thế hệ những con gà lớn nhanh, nhiều thịt để làm giống, tạo ra các giống gà "siêu thịt"; chọn những con gà đẻ nhiều trứng để tạo các giống gà "siêu trứng".

Chọn lọc tự nhiên

Định nghĩa · Chọn lọc tự nhiên

Chọn lọc tự nhiên là quá trình trong đó những cá thể mang biến dị di truyền thích nghi hơn với điều kiện môi trường sẽ có khả năng sống sót và sinh sản cao hơn; nhờ vậy, các biến dị có lợi ngày càng phổ biến trong quần thể, còn các biến dị bất lợi bị đào thải dần.
  • Tác nhân: điều kiện môi trường sống (khí hậu, thức ăn, kẻ thù, thuốc kháng sinh, thuốc trừ sâu, ...).
  • Động lực: đấu tranh sinh tồn của sinh vật.
  • Đối tượng: mọi sinh vật. Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình và qua đó gián tiếp làm biến đổi kiểu gene của quần thể.
  • Kết quả: hình thành các quần thể sinh vật thích nghi với môi trường sống.

Ví dụ bướm bạch dương (Biston betularia): trước thời kì công nghiệp, thân cây bạch dương phủ địa y màu sáng, bướm màu sáng khó bị chim phát hiện nên chiếm ưu thế, bướm màu tối rất hiếm. Khi khói bụi than làm thân cây sẫm lại, bướm màu tối lại được nguỵ trang tốt hơn, ít bị chim ăn, sống sót và sinh sản nhiều hơn; qua các thế hệ, bướm màu tối trở nên phổ biến. Khi không khí sạch trở lại, tỉ lệ bướm màu sáng lại tăng lên.

Ví dụ vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh: trong một quần thể vi khuẩn có sẵn một số ít tế bào mang gene kháng thuốc. Khi dùng kháng sinh, phần lớn vi khuẩn bị tiêu diệt, những tế bào kháng thuốc sống sót và sinh sản rất nhanh, tạo ra quần thể vi khuẩn kháng thuốc. Vì vậy cần dùng kháng sinh đúng chỉ định của bác sĩ, đủ liều, đủ thời gian.

Lưu ý · Chú ý

Thuốc kháng sinh, thuốc trừ sâu hay khói bụi không tạo ra biến dị có lợi. Chúng chỉ là tác nhân chọn lọc: giữ lại những cá thể đã có sẵn biến dị phù hợp.
So sánh chọn lọc nhân tạo và chọn lọc tự nhiên
Tiêu chíChọn lọc nhân tạoChọn lọc tự nhiên
Đối tượngVật nuôi, cây trồng, vi sinh vậtMọi sinh vật
Tác nhânCon ngườiĐiều kiện môi trường sống
Động lựcNhu cầu, thị hiếu của con ngườiĐấu tranh sinh tồn
Nội dungGiữ lại, nhân giống cá thể có đặc điểm con người mong muốn; loại bỏ cá thể khácTích luỹ biến dị có lợi, đào thải biến dị bất lợi cho sinh vật
Kết quảCác giống vật nuôi, cây trồng phù hợp nhu cầu con ngườiCác quần thể sinh vật thích nghi với môi trường

Khám phá

Làm chú chim săn bướm

Mỗi thế hệ có 30 con bướm đậu trên thân cây. Em là chim: chạm vào 15 con em nhìn thấy rõ nhất (hoặc để chim tự săn). Những con còn lại sinh sản ra thế hệ sau, con giống màu bố mẹ. Chạy nhiều thế hệ trên thân cây sẫm, rồi đổi sang thân cây sáng và xem đồ thị tỉ lệ bướm màu tối thay đổi ra sao.

Môi trường sống

Thế hệ 0: 3/30 bướm màu tối (10%). Lượt bắt còn lại: 15.

Thế hệ đầu có 10% bướm màu tối. Hãy làm chim: chạm vào những con bướm em thấy rõ nhất.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một quần thể bướm bạch dương sống trên thân cây sẫm màu có 200 con, gồm 20 con màu tối và 180 con màu sáng. Chim ăn 10% số bướm màu tối và 50% số bướm màu sáng. Tính tỉ lệ bướm màu tối trong số bướm sống sót và nhận xét.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Người ta muốn tạo giống gà lấy thịt lớn nhanh. Hãy cho biết đây là hình thức chọn lọc nào, nêu cách làm và kết quả.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao dùng một loại thuốc trừ sâu lâu ngày thì thuốc kém hiệu quả dần? Giải thích theo chọn lọc tự nhiên.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng về tiến hoá?

Bài 2

Những ví dụ nào là kết quả của chọn lọc nhân tạo?

Bài 3

Tác nhân của chọn lọc tự nhiên là

Bài 4

Động lực của chọn lọc tự nhiên là gì? (ghi một cụm từ gồm bốn chữ)

Bài 5

Một quần thể bướm sống trên thân cây sáng màu có 100 con màu tối và 300 con màu sáng. Chim ăn 60 con màu tối và 30 con màu sáng. Trong số bướm sống sót, bướm màu tối chiếm bao nhiêu phần trăm? (làm tròn đến hàng phần mười)

Đơn vị:%

Bài 6

Từ cùng một loài cải dại, con người chọn lọc theo những bộ phận khác nhau. Ghép mỗi giống rau với bộ phận phát triển mạnh của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Những phát biểu nào đúng về chọn lọc tự nhiên?

Bài 8

Khi các nhà máy giảm khói bụi, thân cây bạch dương sáng màu trở lại. Dự đoán điều gì xảy ra với quần thể bướm qua nhiều thế hệ?

Bài 9

Vì sao bác sĩ khuyên dùng thuốc kháng sinh đúng chỉ định, đủ liều và không tự ý dùng?

Ghi nhớ

  • Tiến hoá là quá trình thay đổi đặc tính di truyền của quần thể sinh vật qua các thế hệ.
  • Chọn lọc nhân tạo: con người giữ lại cá thể có đặc điểm mong muốn, loại bỏ cá thể khác; kết quả là các giống vật nuôi, cây trồng đa dạng.
  • Chọn lọc tự nhiên: điều kiện môi trường giữ lại cá thể mang biến dị có lợi, đào thải cá thể mang biến dị bất lợi; kết quả là quần thể sinh vật thích nghi.
  • Môi trường không tạo ra biến dị, chỉ chọn lọc những biến dị di truyền đã có.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ