Chương XII · Lý thuyết
Bài 43. Nguyên phân và giảm phân
Cơ thể em lớn lên từ một hợp tử duy nhất. Mỗi ngày, hàng tỉ tế bào mới được tạo ra để em lớn lên và thay thế các tế bào da, tế bào máu đã già. Vì sao mọi tế bào mới đều có đúng 46 NST như tế bào ban đầu, trong khi trứng và tinh trùng lại chỉ có 23 NST? Trong bài này, em sẽ điều khiển từng kì của nguyên phân và giảm phân và đếm số NST ở mỗi kì.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm nguyên phân; mô tả được diễn biến của NST qua các kì của nguyên phân.
- Nêu được khái niệm giảm phân; mô tả được diễn biến của NST qua các kì của giảm phân I và giảm phân II.
- Tính được số tế bào con và số NST, trạng thái NST trong mỗi tế bào ở các kì.
- So sánh được nguyên phân và giảm phân; nêu được ý nghĩa của hai quá trình và mối quan hệ giữa nguyên phân, giảm phân và thụ tinh.
Nguyên phân
Định nghĩa · Nguyên phân
Trước khi phân bào, ở kì trung gian, mỗi NST nhân đôi thành một NST kép. Quá trình nguyên phân gồm phân chia nhân (bốn kì) và phân chia tế bào chất (diễn ra ở kì cuối).
| Kì | Hoạt động của NST | Số NST trong tế bào |
|---|---|---|
| Kì đầu | NST kép tiếp tục co xoắn | 2n NST kép |
| Kì giữa | NST kép co xoắn cực đại, xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo | 2n NST kép |
| Kì sau | Mỗi NST kép tách nhau ở tâm động thành hai NST đơn, đi về hai cực | 4n NST đơn |
| Kì cuối | NST dãn xoắn; tế bào chất phân chia tạo hai tế bào con | 2n NST đơn (mỗi tế bào con) |
Định lí · Kết quả và ý nghĩa
Giảm phân
Định nghĩa · Giảm phân
NST chỉ nhân đôi một lần ở kì trung gian trước giảm phân I, nhưng tế bào phân chia hai lần liên tiếp: giảm phân I và giảm phân II. Vì vậy số NST trong mỗi tế bào con giảm đi một nửa.
| Kì | Hoạt động của NST | Số NST trong mỗi tế bào |
|---|---|---|
| Kì đầu I | NST kép co xoắn; các NST kép tương đồng tiếp hợp và có thể trao đổi chéo | 2n NST kép |
| Kì giữa I | Các cặp NST kép tương đồng xếp thành hai hàng trên mặt phẳng xích đạo | 2n NST kép |
| Kì sau I | Mỗi NST kép trong cặp tương đồng phân li về một cực | 2n NST kép |
| Kì cuối I | Tạo hai tế bào con | n NST kép |
| Kì đầu II | NST kép co xoắn (không nhân đôi NST) | n NST kép |
| Kì giữa II | NST kép xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo | n NST kép |
| Kì sau II | Mỗi NST kép tách ở tâm động thành hai NST đơn đi về hai cực | 2n NST đơn |
| Kì cuối II | Tạo bốn tế bào con | n NST đơn |
Định lí · Ý nghĩa của giảm phân
So sánh nguyên phân và giảm phân
| Đặc điểm | Nguyên phân | Giảm phân |
|---|---|---|
| Loại tế bào | Tế bào sinh dưỡng, tế bào sinh dục sơ khai | Tế bào sinh dục ở giai đoạn chín |
| Số lần nhân đôi NST | 1 lần | 1 lần |
| Số lần phân bào | 1 lần | 2 lần liên tiếp |
| Tiếp hợp, trao đổi chéo | Không xảy ra | Có thể xảy ra ở kì đầu I |
| NST kép ở kì giữa | Xếp một hàng | Kì giữa I: xếp hai hàng (theo cặp tương đồng); kì giữa II: xếp một hàng |
| Kết quả | 2 tế bào con 2n giống nhau và giống tế bào mẹ | 4 tế bào con n có tổ hợp NST khác nhau |
Ở sinh vật sinh sản hữu tính, ba quá trình phối hợp với nhau: giảm phân tạo giao tử n, thụ tinh tạo hợp tử 2n, nguyên phân giúp hợp tử phát triển thành cơ thể mang bộ NST 2n đặc trưng của loài.
Ghi chú · Sơ đồ
Khám phá
Điều khiển từng kì của phân bào
Chọn nguyên phân hoặc giảm phân và bộ NST của tế bào mẹ, rồi bấm "Kì tiếp theo" để đi qua từng kì; theo dõi số tế bào, số NST và trạng thái đơn hay kép. Bật "Dự đoán" để tự đoán số NST trước khi xem. Trong giảm phân, ở kì giữa I hãy đổi cách xếp các cặp NST tương đồng hoặc bật trao đổi chéo, rồi so sánh các giao tử tạo thành.
Kì trung gian (1/5)
Trước khi phân bào, NST ở dạng sợi mảnh dãn xoắn và nhân đôi: mỗi NST đơn thành một NST kép gồm hai chromatid gắn ở tâm động.
1 tế bào; mỗi tế bào có 4 NST kép, 8 chromatid, 4 tâm động.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp các kì của nguyên phân theo đúng thứ tự.
Bài 2
Ở kì giữa của nguyên phân, NST
Bài 3
Ngô có 2n=20. Ở kì sau của nguyên phân, một tế bào ngô có bao nhiêu NST đơn?
Bài 4
Một tế bào ruồi giấm (2n=8) giảm phân bình thường. Ở kì giữa II, mỗi tế bào có bao nhiêu NST kép?
Bài 5
Một tế bào nguyên phân liên tiếp 4 lần. Có bao nhiêu tế bào con được tạo thành?
Bài 6
5 tế bào sinh dục ở giai đoạn chín cùng giảm phân bình thường. Có bao nhiêu tế bào con được tạo thành?
Bài 7
Ở người (2n=46), một tế bào đang ở kì giữa I của giảm phân có bao nhiêu chromatid?
Bài 8
Chọn tất cả các đặc điểm chỉ có ở giảm phân mà không có ở nguyên phân.
Bài 9
Vì sao tế bào con tạo ra sau giảm phân chỉ có bộ NST n?
Bài 10
Nối mỗi quá trình với ý nghĩa của nó.
Ghi nhớ
- Nguyên phân: 1 tế bào mẹ 2n → 2 tế bào con 2n giống hệt mẹ; xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai.
- Nguyên phân: kì giữa 2n NST kép xếp một hàng; kì sau 4n NST đơn; mỗi tế bào con 2n NST đơn. Nguyên phân k lần tạo 2 mũ k tế bào.
- Giảm phân: NST nhân đôi 1 lần, phân bào 2 lần; 1 tế bào 2n → 4 tế bào n có tổ hợp NST khác nhau.
- Kì đầu I có tiếp hợp và có thể trao đổi chéo; kì giữa I các cặp tương đồng xếp hai hàng; kì sau I mỗi NST kép của cặp đi về một cực.
- Giảm phân + thụ tinh duy trì bộ NST 2n của loài; nguyên phân giúp hợp tử phát triển thành cơ thể.