Bỏ qua đến nội dung

Chương XII · Lý thuyết

Bài 43. Nguyên phân và giảm phân

Cơ thể em lớn lên từ một hợp tử duy nhất. Mỗi ngày, hàng tỉ tế bào mới được tạo ra để em lớn lên và thay thế các tế bào da, tế bào máu đã già. Vì sao mọi tế bào mới đều có đúng 46 NST như tế bào ban đầu, trong khi trứng và tinh trùng lại chỉ có 23 NST? Trong bài này, em sẽ điều khiển từng kì của nguyên phân và giảm phân và đếm số NST ở mỗi kì.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm nguyên phân; mô tả được diễn biến của NST qua các kì của nguyên phân.
  • Nêu được khái niệm giảm phân; mô tả được diễn biến của NST qua các kì của giảm phân I và giảm phân II.
  • Tính được số tế bào con và số NST, trạng thái NST trong mỗi tế bào ở các kì.
  • So sánh được nguyên phân và giảm phân; nêu được ý nghĩa của hai quá trình và mối quan hệ giữa nguyên phân, giảm phân và thụ tinh.

Nguyên phân

Định nghĩa · Nguyên phân

Nguyên phân là hình thức phân bào của tế bào nhân thực, từ một tế bào mẹ tạo ra hai tế bào con có bộ NST giống nhau và giống hệt tế bào mẹ. Nguyên phân xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai (tế bào mầm sinh dục).

Trước khi phân bào, ở kì trung gian, mỗi NST nhân đôi thành một NST kép. Quá trình nguyên phân gồm phân chia nhân (bốn kì) và phân chia tế bào chất (diễn ra ở kì cuối).

Diễn biến của NST trong nguyên phân (tế bào mẹ có bộ NST 2n)
KìHoạt động của NSTSố NST trong tế bào
Kì đầuNST kép tiếp tục co xoắn2n NST kép
Kì giữaNST kép co xoắn cực đại, xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo2n NST kép
Kì sauMỗi NST kép tách nhau ở tâm động thành hai NST đơn, đi về hai cực4n NST đơn
Kì cuốiNST dãn xoắn; tế bào chất phân chia tạo hai tế bào con2n NST đơn (mỗi tế bào con)

Định lí · Kết quả và ý nghĩa

Từ một tế bào mẹ 2n tạo ra hai tế bào con có bộ NST 2n giống hệt tế bào mẹ. Nhờ nguyên phân, cơ thể đa bào sinh trưởng, phát triển và thay thế các tế bào già, tổn thương; ở sinh vật sinh sản vô tính, nguyên phân tạo ra thế hệ con mang vật chất di truyền giống cơ thể mẹ. Một tế bào nguyên phân liên tiếp k lần tạo ra 2 mũ k tế bào con.

Giảm phân

Định nghĩa · Giảm phân

Giảm phân là hình thức phân bào của tế bào sinh dục ở giai đoạn chín, từ một tế bào mẹ 2n tạo ra bốn tế bào con có bộ NST n (giảm đi một nửa), các tế bào con có tổ hợp NST khác nhau.

NST chỉ nhân đôi một lần ở kì trung gian trước giảm phân I, nhưng tế bào phân chia hai lần liên tiếp: giảm phân I và giảm phân II. Vì vậy số NST trong mỗi tế bào con giảm đi một nửa.

Diễn biến của NST trong giảm phân (tế bào mẹ có bộ NST 2n)
KìHoạt động của NSTSố NST trong mỗi tế bào
Kì đầu INST kép co xoắn; các NST kép tương đồng tiếp hợp và có thể trao đổi chéo2n NST kép
Kì giữa ICác cặp NST kép tương đồng xếp thành hai hàng trên mặt phẳng xích đạo2n NST kép
Kì sau IMỗi NST kép trong cặp tương đồng phân li về một cực2n NST kép
Kì cuối ITạo hai tế bào conn NST kép
Kì đầu IINST kép co xoắn (không nhân đôi NST)n NST kép
Kì giữa IINST kép xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạon NST kép
Kì sau IIMỗi NST kép tách ở tâm động thành hai NST đơn đi về hai cực2n NST đơn
Kì cuối IITạo bốn tế bào conn NST đơn

Định lí · Ý nghĩa của giảm phân

Giảm phân tạo ra giao tử mang bộ NST đơn bội n; qua thụ tinh, giao tử đực n kết hợp với giao tử cái n khôi phục bộ NST 2n trong hợp tử. Nhờ giảm phân và thụ tinh, bộ NST 2n đặc trưng của loài sinh sản hữu tính được duy trì ổn định qua các thế hệ. Trao đổi chéo, sự phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên của các NST tạo ra nhiều loại giao tử khác nhau, là nguồn biến dị tổ hợp cho tiến hoá và chọn giống.

So sánh nguyên phân và giảm phân

Đặc điểmNguyên phânGiảm phân
Loại tế bàoTế bào sinh dưỡng, tế bào sinh dục sơ khaiTế bào sinh dục ở giai đoạn chín
Số lần nhân đôi NST1 lần1 lần
Số lần phân bào1 lần2 lần liên tiếp
Tiếp hợp, trao đổi chéoKhông xảy raCó thể xảy ra ở kì đầu I
NST kép ở kì giữaXếp một hàngKì giữa I: xếp hai hàng (theo cặp tương đồng); kì giữa II: xếp một hàng
Kết quả2 tế bào con 2n giống nhau và giống tế bào mẹ4 tế bào con n có tổ hợp NST khác nhau

Ở sinh vật sinh sản hữu tính, ba quá trình phối hợp với nhau: giảm phân tạo giao tử n, thụ tinh tạo hợp tử 2n, nguyên phân giúp hợp tử phát triển thành cơ thể mang bộ NST 2n đặc trưng của loài.

Ghi chú · Sơ đồ

Cơ thể 2n —(giảm phân)→ giao tử n —(thụ tinh)→ hợp tử 2n —(nguyên phân)→ cơ thể 2n.

Khám phá

Điều khiển từng kì của phân bào

Chọn nguyên phân hoặc giảm phân và bộ NST của tế bào mẹ, rồi bấm "Kì tiếp theo" để đi qua từng kì; theo dõi số tế bào, số NST và trạng thái đơn hay kép. Bật "Dự đoán" để tự đoán số NST trước khi xem. Trong giảm phân, ở kì giữa I hãy đổi cách xếp các cặp NST tương đồng hoặc bật trao đổi chéo, rồi so sánh các giao tử tạo thành.

Quá trình
Bộ NST của tế bào mẹ
NST có nguồn gốc từ bố NST có nguồn gốc từ mẹ ● tâm động

Kì trung gian (1/5)

Trước khi phân bào, NST ở dạng sợi mảnh dãn xoắn và nhân đôi: mỗi NST đơn thành một NST kép gồm hai chromatid gắn ở tâm động.

1 tế bào; mỗi tế bào có 4 NST kép, 8 chromatid, 4 tâm động.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một tế bào sinh dưỡng của ruồi giấm (2n=8) nguyên phân bình thường. Xác định số NST và trạng thái của NST trong tế bào ở kì giữa, kì sau và trong mỗi tế bào con ở cuối kì cuối.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một tế bào sinh dục ở giai đoạn chín của người (2n=46) giảm phân bình thường. Ở kì giữa I và kì giữa II, mỗi tế bào có bao nhiêu NST, ở trạng thái nào? Kết thúc giảm phân tạo ra mấy tế bào con, mỗi tế bào có bao nhiêu NST?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một tế bào của ruồi giấm (2n=8) nguyên phân liên tiếp 3 lần. Tính số tế bào con tạo thành và tổng số NST đơn trong các tế bào con.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các kì của nguyên phân theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Kì sau
  2. Vị trí 2: Kì đầu
  3. Vị trí 3: Kì cuối
  4. Vị trí 4: Kì giữa

Bài 2

Ở kì giữa của nguyên phân, NST

Bài 3

Ngô có 2n=20. Ở kì sau của nguyên phân, một tế bào ngô có bao nhiêu NST đơn?

Bài 4

Một tế bào ruồi giấm (2n=8) giảm phân bình thường. Ở kì giữa II, mỗi tế bào có bao nhiêu NST kép?

Bài 5

Một tế bào nguyên phân liên tiếp 4 lần. Có bao nhiêu tế bào con được tạo thành?

Bài 6

5 tế bào sinh dục ở giai đoạn chín cùng giảm phân bình thường. Có bao nhiêu tế bào con được tạo thành?

Bài 7

Ở người (2n=46), một tế bào đang ở kì giữa I của giảm phân có bao nhiêu chromatid?

Bài 8

Chọn tất cả các đặc điểm chỉ có ở giảm phân mà không có ở nguyên phân.

Bài 9

Vì sao tế bào con tạo ra sau giảm phân chỉ có bộ NST n?

Bài 10

Nối mỗi quá trình với ý nghĩa của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Nguyên phân: 1 tế bào mẹ 2n → 2 tế bào con 2n giống hệt mẹ; xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai.
  • Nguyên phân: kì giữa 2n NST kép xếp một hàng; kì sau 4n NST đơn; mỗi tế bào con 2n NST đơn. Nguyên phân k lần tạo 2 mũ k tế bào.
  • Giảm phân: NST nhân đôi 1 lần, phân bào 2 lần; 1 tế bào 2n → 4 tế bào n có tổ hợp NST khác nhau.
  • Kì đầu I có tiếp hợp và có thể trao đổi chéo; kì giữa I các cặp tương đồng xếp hai hàng; kì sau I mỗi NST kép của cặp đi về một cực.
  • Giảm phân + thụ tinh duy trì bộ NST 2n của loài; nguyên phân giúp hợp tử phát triển thành cơ thể.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ