Chương XII · Lý thuyết
Bài 44. Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính
Có người cho rằng sinh con trai hay con gái là do người mẹ. Quan niệm đó đúng hay sai? Vì sao trong một quần thể lớn, số bé trai và bé gái mới sinh luôn xấp xỉ bằng nhau? Trong bài này, em sẽ cho trứng và tinh trùng gặp nhau ngẫu nhiên hàng nghìn lần và tự đếm tỉ lệ con trai, con gái.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm NST giới tính và NST thường; phân biệt được hai loại NST này.
- Trình bày được cơ chế xác định giới tính ở người bằng sơ đồ lai.
- Giải thích được vì sao tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1:1.
- Nêu được một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính và ứng dụng trong sản xuất.
NST giới tính và NST thường
Trong tế bào lưỡng bội của nhiều loài, ngoài các cặp NST thường còn có một cặp NST giới tính. Ở người, tế bào sinh dưỡng có 46 NST: 44 NST thường (22 cặp) và 2 NST giới tính. Nữ giới mang cặp NST giới tính XX, nam giới mang cặp XY.
Định nghĩa · Hai loại NST
| Đặc điểm | NST thường | NST giới tính |
|---|---|---|
| Số lượng | Nhiều cặp (ở người 22 cặp) | Thường chỉ có 1 cặp |
| Đặc điểm cặp NST | Luôn là cặp tương đồng, giống nhau ở hai giới | Tương đồng (XX) hoặc không tương đồng (XY), khác nhau giữa giới đực và giới cái |
| Chức năng | Mang gene quy định tính trạng thường | Mang gene quy định giới tính và một số tính trạng thường |
NST Y nhỏ hơn NST X rất nhiều. Trên NST Y có gene SRY quyết định sự phát triển của tinh hoàn, nên hợp tử có NST Y phát triển thành nam.
| Loài | Giới cái | Giới đực |
|---|---|---|
| Người, động vật có vú, ruồi giấm | XX | XY |
| Chim (gà, vịt), bướm | XY (còn kí hiệu ZW) | XX (còn kí hiệu ZZ) |
| Châu chấu | XX | XO (chỉ có một NST X) |
Cơ chế xác định giới tính
Giới tính được xác định nhờ sự phân li của cặp NST giới tính trong giảm phân tạo giao tử và sự tổ hợp lại của chúng trong thụ tinh. Ở người (kí hiệu A là một NST thường):
- P: mẹ 44A+XX × bố 44A+XY.
- Giao tử: mẹ cho một loại trứng 22A+X; bố cho hai loại tinh trùng 22A+X và 22A+Y với tỉ lệ ngang nhau.
- Thụ tinh: trứng 22A+X kết hợp với tinh trùng 22A+X tạo hợp tử 44A+XX, phát triển thành con gái; kết hợp với tinh trùng 22A+Y tạo hợp tử 44A+XY, phát triển thành con trai.
Định lí · Tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1 : 1
Lưu ý · Giới tính của con do tinh trùng quyết định
Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính
Giới tính được xác định ngay khi thụ tinh, nhưng sự phân hoá giới tính trong quá trình phát triển của cá thể còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong và bên ngoài cơ thể:
- Hormone sinh dục: nếu cho hormone sinh dục tác động vào giai đoạn sớm của sự phát triển cá thể thì có thể làm biến đổi giới tính, dù cặp NST giới tính không đổi. Ví dụ: dùng methyltestosterone tác động vào cá vàng cái có thể làm cá cái biến thành cá đực.
- Điều kiện môi trường: nhiệt độ, ánh sáng, nồng độ CO₂, … Ví dụ: ở một số loài rùa, trứng ấp ở nhiệt độ thấp nở ra nhiều con đực, ấp ở nhiệt độ cao nở ra nhiều con cái.
Ghi chú · Ứng dụng
Khám phá
Thụ tinh ngẫu nhiên và tỉ lệ đực : cái
Bấm "Thụ tinh 1 lần" vài lần và xem trứng gặp tinh trùng nào, hợp tử là con trai hay con gái. Sau đó thụ tinh 10, 100, 1000 lần và quan sát đường tỉ lệ tiến dần về 50%. Chuyển sang gà để thấy ở loài này giới cái mới cho hai loại giao tử.
♀ mẹ: XX
Một loại giao tử: X (100%)
♂ bố: XY
Hai loại giao tử ngang nhau: X (50%) và Y (50%)
con traiđực : cái = —con gái
Chưa có lần thụ tinh nào.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Tế bào sinh dưỡng của người có bao nhiêu NST thường?
Bài 2
Một tinh trùng bình thường của người có bao nhiêu NST thường?
Bài 3
Ở người, giới tính của con được quyết định khi
Bài 4
Mỗi lần sinh, xác suất một cặp vợ chồng bình thường sinh được con trai là bao nhiêu?
Bài 5
Một cặp vợ chồng sinh hai con. Xác suất để cả hai đều là con gái là bao nhiêu?
Bài 6
Ở gà, gà mái mang cặp NST giới tính XY (ZW), gà trống mang XX (ZZ). Giới tính của gà con do
Bài 7
Chọn tất cả các đặc điểm đúng với NST giới tính.
Bài 8
Nối mỗi loại tế bào ở người với bộ NST của nó.
Bài 9
Tỉ lệ con trai : con gái xấp xỉ 1:1 là nhờ
Bài 10
Dùng methyltestosterone tác động vào cá vàng cái ở giai đoạn sớm có thể làm cá cái biến thành cá đực. Ví dụ này cho thấy
Ghi nhớ
- NST giới tính mang gene quy định giới tính (và một số tính trạng thường), có thể là cặp XX hoặc XY; NST thường mang gene quy định tính trạng thường và luôn tồn tại thành cặp tương đồng.
- Ở người: nữ 44A+XX, nam 44A+XY; ở chim, bướm thì giới cái mang XY (ZW), giới đực mang XX (ZZ).
- Giới tính được xác định nhờ sự phân li của cặp NST giới tính khi giảm phân và tổ hợp lại khi thụ tinh; ở người, giới tính của con do tinh trùng X hay Y quyết định.
- Tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1:1 vì hai loại tinh trùng có số lượng, sức sống và khả năng thụ tinh ngang nhau; tỉ lệ này đúng trên số lượng lớn.
- Hormone sinh dục và điều kiện môi trường (nhiệt độ, …) ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính, được ứng dụng để điều chỉnh tỉ lệ đực : cái trong chăn nuôi.