Bỏ qua đến nội dung

Chương XII · Lý thuyết

Bài 44. Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

Có người cho rằng sinh con trai hay con gái là do người mẹ. Quan niệm đó đúng hay sai? Vì sao trong một quần thể lớn, số bé trai và bé gái mới sinh luôn xấp xỉ bằng nhau? Trong bài này, em sẽ cho trứng và tinh trùng gặp nhau ngẫu nhiên hàng nghìn lần và tự đếm tỉ lệ con trai, con gái.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm NST giới tính và NST thường; phân biệt được hai loại NST này.
  • Trình bày được cơ chế xác định giới tính ở người bằng sơ đồ lai.
  • Giải thích được vì sao tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1:1.
  • Nêu được một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính và ứng dụng trong sản xuất.

NST giới tính và NST thường

Trong tế bào lưỡng bội của nhiều loài, ngoài các cặp NST thường còn có một cặp NST giới tính. Ở người, tế bào sinh dưỡng có 46 NST: 44 NST thường (22 cặp) và 2 NST giới tính. Nữ giới mang cặp NST giới tính XX, nam giới mang cặp XY.

Định nghĩa · Hai loại NST

NST giới tính là NST mang gene quy định giới tính (tính đực, cái); ngoài ra nó còn mang một số gene quy định tính trạng thường. NST thường là các NST còn lại, mang gene quy định các tính trạng thường của cơ thể.
Phân biệt NST thường và NST giới tính
Đặc điểmNST thườngNST giới tính
Số lượngNhiều cặp (ở người 22 cặp)Thường chỉ có 1 cặp
Đặc điểm cặp NSTLuôn là cặp tương đồng, giống nhau ở hai giớiTương đồng (XX) hoặc không tương đồng (XY), khác nhau giữa giới đực và giới cái
Chức năngMang gene quy định tính trạng thườngMang gene quy định giới tính và một số tính trạng thường

NST Y nhỏ hơn NST X rất nhiều. Trên NST Y có gene SRY quyết định sự phát triển của tinh hoàn, nên hợp tử có NST Y phát triển thành nam.

Cặp NST giới tính ở một số loài
LoàiGiới cáiGiới đực
Người, động vật có vú, ruồi giấmXXXY
Chim (gà, vịt), bướmXY (còn kí hiệu ZW)XX (còn kí hiệu ZZ)
Châu chấuXXXO (chỉ có một NST X)

Cơ chế xác định giới tính

Giới tính được xác định nhờ sự phân li của cặp NST giới tính trong giảm phân tạo giao tử và sự tổ hợp lại của chúng trong thụ tinh. Ở người (kí hiệu A là một NST thường):

  • P: mẹ 44A+XX × bố 44A+XY.
  • Giao tử: mẹ cho một loại trứng 22A+X; bố cho hai loại tinh trùng 22A+X và 22A+Y với tỉ lệ ngang nhau.
  • Thụ tinh: trứng 22A+X kết hợp với tinh trùng 22A+X tạo hợp tử 44A+XX, phát triển thành con gái; kết hợp với tinh trùng 22A+Y tạo hợp tử 44A+XY, phát triển thành con trai.

Định lí · Tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1 : 1

Bố tạo ra hai loại tinh trùng mang X và mang Y với số lượng ngang nhau; hai loại tinh trùng này có sức sống và khả năng thụ tinh ngang nhau, kết hợp ngẫu nhiên với trứng. Vì vậy tỉ lệ con trai : con gái xấp xỉ 1:1. Tỉ lệ này chỉ đúng khi số lượng cá thể đủ lớn; trong một gia đình ít con, tỉ lệ có thể khác xa 1:1.

Lưu ý · Giới tính của con do tinh trùng quyết định

Mẹ chỉ cho một loại trứng mang X, nên con trai hay con gái phụ thuộc vào trứng được thụ tinh bởi tinh trùng mang X hay mang Y. Quan niệm người mẹ quyết định sinh con trai hay con gái là sai. Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, vì làm mất cân bằng giới tính trong xã hội.

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính

Giới tính được xác định ngay khi thụ tinh, nhưng sự phân hoá giới tính trong quá trình phát triển của cá thể còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong và bên ngoài cơ thể:

  • Hormone sinh dục: nếu cho hormone sinh dục tác động vào giai đoạn sớm của sự phát triển cá thể thì có thể làm biến đổi giới tính, dù cặp NST giới tính không đổi. Ví dụ: dùng methyltestosterone tác động vào cá vàng cái có thể làm cá cái biến thành cá đực.
  • Điều kiện môi trường: nhiệt độ, ánh sáng, nồng độ CO₂, … Ví dụ: ở một số loài rùa, trứng ấp ở nhiệt độ thấp nở ra nhiều con đực, ấp ở nhiệt độ cao nở ra nhiều con cái.

Ghi chú · Ứng dụng

Nắm được cơ chế xác định giới tính và các yếu tố ảnh hưởng, người ta chủ động điều chỉnh tỉ lệ đực : cái của vật nuôi cho phù hợp mục đích sản xuất: nuôi nhiều tằm đực vì tằm đực cho nhiều tơ hơn; nuôi nhiều bò cái để lấy sữa, nhiều gà mái để lấy trứng.

Khám phá

Thụ tinh ngẫu nhiên và tỉ lệ đực : cái

Bấm "Thụ tinh 1 lần" vài lần và xem trứng gặp tinh trùng nào, hợp tử là con trai hay con gái. Sau đó thụ tinh 10, 100, 1000 lần và quan sát đường tỉ lệ tiến dần về 50%. Chuyển sang gà để thấy ở loài này giới cái mới cho hai loại giao tử.

Loài

♀ mẹ: XX

Một loại giao tử: X (100%)

♂ bố: XY

Hai loại giao tử ngang nhau: X (50%) và Y (50%)

con traiđực : cái = —con gái

0%50%100%0 lần0
Đường xanh: tỉ lệ con trai sau mỗi lần; đường đứt nét: 50%.

Chưa có lần thụ tinh nào.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Viết sơ đồ giải thích cơ chế xác định giới tính ở người. Vì sao tỉ lệ con trai : con gái xấp xỉ 1:1?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ruồi giấm có 2n=8, con cái mang cặp NST giới tính XX, con đực mang XY. Viết bộ NST của ruồi cái, ruồi đực và các loại giao tử của chúng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một cặp vợ chồng đã có hai con gái. Người chồng cho rằng lần sinh thứ ba chắc chắn là con trai. Em hãy giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Tế bào sinh dưỡng của người có bao nhiêu NST thường?

Bài 2

Một tinh trùng bình thường của người có bao nhiêu NST thường?

Bài 3

Ở người, giới tính của con được quyết định khi

Bài 4

Mỗi lần sinh, xác suất một cặp vợ chồng bình thường sinh được con trai là bao nhiêu?

Bài 5

Một cặp vợ chồng sinh hai con. Xác suất để cả hai đều là con gái là bao nhiêu?

Bài 6

Ở gà, gà mái mang cặp NST giới tính XY (ZW), gà trống mang XX (ZZ). Giới tính của gà con do

Bài 7

Chọn tất cả các đặc điểm đúng với NST giới tính.

Bài 8

Nối mỗi loại tế bào ở người với bộ NST của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Tỉ lệ con trai : con gái xấp xỉ 1:1 là nhờ

Bài 10

Dùng methyltestosterone tác động vào cá vàng cái ở giai đoạn sớm có thể làm cá cái biến thành cá đực. Ví dụ này cho thấy

Ghi nhớ

  • NST giới tính mang gene quy định giới tính (và một số tính trạng thường), có thể là cặp XX hoặc XY; NST thường mang gene quy định tính trạng thường và luôn tồn tại thành cặp tương đồng.
  • Ở người: nữ 44A+XX, nam 44A+XY; ở chim, bướm thì giới cái mang XY (ZW), giới đực mang XX (ZZ).
  • Giới tính được xác định nhờ sự phân li của cặp NST giới tính khi giảm phân và tổ hợp lại khi thụ tinh; ở người, giới tính của con do tinh trùng X hay Y quyết định.
  • Tỉ lệ nam : nữ xấp xỉ 1:1 vì hai loại tinh trùng có số lượng, sức sống và khả năng thụ tinh ngang nhau; tỉ lệ này đúng trên số lượng lớn.
  • Hormone sinh dục và điều kiện môi trường (nhiệt độ, …) ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính, được ứng dụng để điều chỉnh tỉ lệ đực : cái trong chăn nuôi.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ