Chương XII · Lý thuyết
Bài 45. Di truyền liên kết
Theo Mendel, hai cặp gene quy định hai tính trạng phân li độc lập với nhau. Nhưng ruồi giấm chỉ có 4 cặp NST mà lại có hàng nghìn gene, nên mỗi NST phải mang rất nhiều gene. Các gene cùng nằm trên một NST có còn phân li độc lập không? Đầu thế kỉ XX, nhà di truyền học người Mỹ Thomas Hunt Morgan đã trả lời câu hỏi này bằng thí nghiệm trên ruồi giấm. Trong bài này, em sẽ so sánh song song hai bảng Punnett: khi hai gene nằm trên hai cặp NST và khi chúng nằm trên cùng một NST.
Em sẽ học được
- Mô tả được thí nghiệm của Morgan về di truyền liên kết trên ruồi giấm.
- Giải thích được kết quả thí nghiệm bằng sơ đồ lai; nêu được khái niệm di truyền liên kết.
- Phân biệt được di truyền liên kết với phân li độc lập.
- Nêu được ý nghĩa của di truyền liên kết trong chọn giống.
Thí nghiệm của Morgan
Morgan chọn ruồi giấm làm đối tượng nghiên cứu vì chúng dễ nuôi, đẻ nhiều, vòng đời ngắn (khoảng 10 – 14 ngày) và có nhiều biến dị dễ quan sát, bộ NST chỉ có 2n=8.
- P thuần chủng: ruồi thân xám, cánh dài × ruồi thân đen, cánh cụt.
- F1: 100% ruồi thân xám, cánh dài.
- Lai phân tích: ruồi đực F1 thân xám, cánh dài × ruồi cái thân đen, cánh cụt.
- Fa: 1 thân xám, cánh dài : 1 thân đen, cánh cụt.
Giải thích: F1 đồng loạt thân xám, cánh dài nên thân xám (B) trội so với thân đen (b), cánh dài (V) trội so với cánh cụt (v). Ruồi cái thân đen, cánh cụt đồng hợp lặn chỉ cho một loại giao tử bv, nên tỉ lệ kiểu hình ở Fa phản ánh tỉ lệ các loại giao tử của ruồi đực F1.
- Nếu hai cặp gene nằm trên hai cặp NST khác nhau (phân li độc lập), ruồi đực F1 BbVv cho 4 loại giao tử ngang nhau và Fa có 4 kiểu hình tỉ lệ 1:1:1:1.
- Thực tế Fa chỉ có 2 kiểu hình tỉ lệ 1:1: ruồi đực F1 chỉ cho 2 loại giao tử BV và bv. Thân xám luôn đi cùng cánh dài, thân đen luôn đi cùng cánh cụt.
- Vậy hai gene B và V cùng nằm trên một NST, hai gene b và v cùng nằm trên NST tương đồng còn lại; chúng phân li cùng nhau trong giảm phân và tổ hợp cùng nhau trong thụ tinh.
Kiểu gene của các gene liên kết được viết theo từng NST: BV/bv nghĩa là một NST mang B và V, NST tương đồng với nó mang b và v. Sơ đồ lai:
| Thế hệ | Kiểu gene | Giao tử |
|---|---|---|
| P (thuần chủng) | BV/BV (xám, dài) × bv/bv (đen, cụt) | BV ; bv |
| F1 | BV/bv (100% xám, dài) | — |
| Lai phân tích | ♂ BV/bv × ♀ bv/bv | ♂: BV, bv ; ♀: bv |
| Fa | 1 BV/bv (xám, dài) : 1 bv/bv (đen, cụt) | — |
Di truyền liên kết
Định nghĩa · Di truyền liên kết
Mỗi NST mang nhiều gene. Các gene cùng nằm trên một NST tạo thành một nhóm gene liên kết, nên số nhóm gene liên kết của một loài bằng số NST trong bộ đơn bội (n) của loài đó. Ví dụ: ruồi giấm có n=4 nên có 4 nhóm gene liên kết.
| Đặc điểm | Phân li độc lập | Di truyền liên kết |
|---|---|---|
| Vị trí các gene | Trên các cặp NST tương đồng khác nhau | Trên cùng một cặp NST tương đồng |
| Sự phân li của các gene | Phân li độc lập, tổ hợp tự do trong giảm phân và thụ tinh | Phân li cùng nhau, tổ hợp cùng nhau |
| Số loại giao tử của cơ thể dị hợp hai cặp gene | 4 loại, tỉ lệ ngang nhau | 2 loại (khi liên kết hoàn toàn) |
| Kết quả lai phân tích | 4 kiểu hình, tỉ lệ 1:1:1:1 | 2 kiểu hình, tỉ lệ 1:1 |
| Biến dị tổ hợp | Tạo nhiều biến dị tổ hợp | Hạn chế biến dị tổ hợp |
Ý nghĩa của di truyền liên kết
- Di truyền liên kết hạn chế sự xuất hiện biến dị tổ hợp, bảo đảm sự di truyền bền vững của từng nhóm tính trạng được quy định bởi các gene trên cùng một NST.
- Trong chọn giống, người ta có thể chọn được những nhóm tính trạng tốt luôn đi kèm với nhau, ví dụ đưa các gene có lợi (kháng thuốc diệt cỏ, kháng sâu, năng suất cao, giàu dinh dưỡng) vào cùng một NST để chúng được di truyền cùng nhau.
- Một đoạn DNA nằm gần và liên kết với gene có tính trạng mong muốn có thể dùng làm chỉ thị phân tử: phát hiện đoạn DNA đó là biết cây mang gene cần chọn. Ví dụ: chọn sớm cây lúa mang gene kháng bệnh đạo ôn ngay từ giai đoạn cây non.
Ghi chú · Hai quy luật bổ sung cho nhau
Khám phá
Hai bảng Punnett song song
Chọn phép lai, dự đoán tỉ lệ kiểu hình khi hai gene nằm trên cùng một NST, rồi so sánh hai bảng: bảng trái coi hai gene nằm trên hai cặp NST khác nhau, bảng phải là trường hợp thật của ruồi giấm, hai gene cùng nằm trên một NST. Đếm số loại giao tử của ruồi đực F1 và số kiểu hình ở mỗi bảng.
Ruồi đực F1 thân xám, cánh dài lai với ruồi cái thân đen, cánh cụt, như thí nghiệm của Morgan. Quy ước: B thân xám, b thân đen; V cánh dài, v cánh cụt.
Hai gene trên hai cặp NST khác nhau (phân li độc lập)
♂ BbVv cho 4 loại giao tử: BV, Bv, bV, bv.
| Giao tử cái, giao tử đực | BV | Bv | bV | bv |
|---|---|---|---|---|
| bv | BbVv , thân xám, cánh dài | Bbvv , thân xám, cánh cụt | bbVv , thân đen, cánh dài | bbvv , thân đen, cánh cụt |
- 1 thân xám, cánh dài
- 1 thân xám, cánh cụt
- 1 thân đen, cánh dài
- 1 thân đen, cánh cụt
Tỉ lệ kiểu hình: 1 : 1 : 1 : 1 (4 kiểu hình)
Hai gene trên cùng một NST (di truyền liên kết)
Chọn một dự đoán ở trên (hoặc bấm "Xem kết quả") để mở bảng này.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Di truyền liên kết là hiện tượng
Bài 2
Trong thí nghiệm của Morgan, lai phân tích ruồi đực F1 thân xám, cánh dài thu được Fa có tỉ lệ kiểu hình
Bài 3
Cơ thể có kiểu gene BV/bv, các gene liên kết hoàn toàn, cho bao nhiêu loại giao tử?
Bài 4
Cơ thể có kiểu gene BbVv, hai cặp gene nằm trên hai cặp NST khác nhau, cho bao nhiêu loại giao tử?
Bài 5
Ruồi giấm có 2n=8. Ruồi giấm có bao nhiêu nhóm gene liên kết?
Bài 6
Lúa có 2n=24. Lúa có bao nhiêu nhóm gene liên kết?
Bài 7
Morgan dùng ruồi cái thân đen, cánh cụt để lai phân tích ruồi đực F1 vì
Bài 8
Cho ruồi F1 BV/bv giao phối với nhau, các gene liên kết hoàn toàn. Tỉ lệ kiểu hình ở F2 là
Bài 9
Chọn tất cả các phát biểu đúng.
Bài 10
Trong chọn giống, di truyền liên kết giúp người ta
Ghi nhớ
- Thí nghiệm của Morgan: lai phân tích ruồi đực F1 thân xám, cánh dài cho Fa 1 thân xám, cánh dài : 1 thân đen, cánh cụt, không phải 1:1:1:1.
- Di truyền liên kết là hiện tượng các gene cùng nằm trên một NST có xu hướng di truyền cùng nhau; kiểu gene viết theo từng NST, ví dụ BV/bv.
- Cơ thể BV/bv (liên kết hoàn toàn) cho 2 loại giao tử; cơ thể BbVv phân li độc lập cho 4 loại giao tử.
- Số nhóm gene liên kết bằng số NST trong bộ đơn bội n (ruồi giấm 4 nhóm).
- Di truyền liên kết hạn chế biến dị tổ hợp, giữ ổn định từng nhóm tính trạng; được ứng dụng để chọn nhóm tính trạng tốt và làm chỉ thị phân tử trong chọn giống.