Bỏ qua đến nội dung

Chương XIV · Lý thuyết

Bài 50. Cơ chế tiến hoá

Tổ tiên của loài hươu cao cổ có cổ không dài như ngày nay. Vì sao qua thời gian, hươu cao cổ lại có chiếc cổ dài vượt trội? Đầu thế kỉ XIX, Lamarck cho rằng hươu đã vươn cổ để ăn lá trên cao; vài chục năm sau, Darwin đưa ra một lời giải thích khác bằng chọn lọc tự nhiên. Một thế kỉ sau, khi di truyền học phát triển, các nhà khoa học bổ sung lời giải thích ấy bằng thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại. Trong bài này, em sẽ tự bật, tắt từng nhân tố tiến hoá và quan sát cấu trúc di truyền của một quần thể thay đổi qua các thế hệ.

Em sẽ học được

  • Trình bày được quan điểm của Lamarck về cơ chế tiến hoá.
  • Trình bày được quan điểm của Darwin về cơ chế tiến hoá và nêu được hạn chế của học thuyết.
  • Phân biệt được cách Lamarck và Darwin giải thích sự hình thành đặc điểm thích nghi.
  • Nêu được quần thể là đơn vị tiến hoá; phân biệt được tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn.
  • Kể tên và nêu được vai trò của các nhân tố tiến hoá theo thuyết tiến hoá hiện đại.
  • Tính được tần số allele của quần thể từ số lượng các kiểu gene.

Quan điểm của Lamarck về cơ chế tiến hoá

Jean-Baptiste Lamarck (1744 – 1829), nhà tự nhiên học người Pháp, là người đầu tiên xây dựng một học thuyết tiến hoá (1809). Ông cho rằng sinh giới phát triển từ đơn giản đến phức tạp, và loài mới được hình thành dần dần qua nhiều dạng trung gian.

  • Ngoại cảnh thay đổi chậm, nên sinh vật có khả năng phản ứng phù hợp, chủ động thích nghi với sự thay đổi đó; vì vậy không có loài nào bị đào thải.
  • Ngoại cảnh không đồng nhất và thay đổi thường xuyên làm cho các sinh vật có chung tổ tiên biến đổi theo nhiều hướng khác nhau. Những biến đổi do ngoại cảnh và do tập quán hoạt động (dùng nhiều thì phát triển, ít dùng thì tiêu biến) đều được di truyền và tích luỹ qua nhiều thế hệ, hình thành loài mới.

Ghi chú · Lamarck giải thích chiếc cổ của hươu cao cổ

Khi thức ăn ở tầng thấp khan hiếm, hươu phải thường xuyên vươn cổ để ăn lá trên cao, nên cổ dài ra một chút. Đặc điểm cổ dài thêm ấy được truyền cho con, tích luỹ qua nhiều thế hệ thành chiếc cổ rất dài.

Lưu ý · Hạn chế của học thuyết Lamarck

Những biến đổi do tập quán hoạt động hay do ngoại cảnh trong đời một cá thể (thường biến) không di truyền được. Lamarck cũng cho rằng không loài nào bị đào thải, trong khi thực tế rất nhiều loài đã tuyệt chủng.

Quan điểm của Darwin về cơ chế tiến hoá

Charles Darwin (1809 – 1882), nhà tự nhiên học người Anh, sau chuyến đi vòng quanh thế giới trên tàu Beagle, đã công bố cuốn sách "Nguồn gốc các loài" (1859), giải thích sự tiến hoá của sinh giới bằng chọn lọc tự nhiên.

  • Biến dị cá thể: các cá thể cùng loài, kể cả cùng bố mẹ, luôn khác nhau ở nhiều đặc điểm. Biến dị cá thể phát sinh trong quá trình sinh sản, xuất hiện vô hướng, là nguyên liệu của chọn lọc.
  • Đấu tranh sinh tồn: sinh vật sinh ra nhiều con hơn số có thể sống sót, nên luôn phải đấu tranh để sống (giành thức ăn, chỗ ở, chống kẻ thù và điều kiện bất lợi).
  • Chọn lọc tự nhiên: những cá thể mang biến dị có lợi sống sót và sinh sản nhiều hơn, biến dị có lợi được tích luỹ qua nhiều thế hệ; cá thể mang biến dị bất lợi bị đào thải.
  • Hình thành loài mới: loài mới được hình thành dần dần qua nhiều dạng trung gian, dưới tác dụng của chọn lọc tự nhiên, theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.

Ghi chú · Darwin giải thích chiếc cổ của hươu cao cổ

Trong quần thể hươu tổ tiên có những con cổ dài hơn, có những con cổ ngắn hơn (biến dị cá thể). Khi thức ăn ở tầng thấp khan hiếm, con cổ dài với tới lá trên cao nên sống sót và sinh sản nhiều hơn; con cổ ngắn bị đào thải dần. Qua rất nhiều thế hệ, đặc điểm cổ dài được tích luỹ, hình thành loài hươu cao cổ.

Lưu ý · Hạn chế của học thuyết Darwin

Thời Darwin, di truyền học chưa phát triển, nên ông chưa giải thích được nguyên nhân phát sinh biến dị và cơ chế di truyền các biến dị; chưa phân biệt được biến dị di truyền với biến dị không di truyền.

Thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại

Thuyết tiến hoá hiện đại (thuyết tiến hoá tổng hợp) hình thành vào những năm 1930 – 1950, kết hợp học thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin với những thành tựu của di truyền học. Thuyết chia quá trình tiến hoá thành tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn.

Định nghĩa · Tiến hoá nhỏ

Tiến hoá nhỏ là quá trình biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene (cấu trúc di truyền) của quần thể qua các thế hệ, dẫn đến hình thành loài mới. Quần thể là đơn vị tiến hoá. Tiến hoá nhỏ diễn ra trong phạm vi hẹp, thời gian tương đối ngắn và có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm.

Tần số của một allele là tỉ lệ giữa số allele đó và tổng số allele của gene trong quần thể. Với gene có hai allele A, a và quần thể có N cá thể gồm x cá thể AA, y cá thể Aa, z cá thể aa:

p A =(2x+y)/(2N), q a =(2z+y)/(2N)=1 trừ p A

Nguồn biến dị di truyền của quần thể gồm đột biến (biến dị sơ cấp) và biến dị tổ hợp (biến dị thứ cấp, tạo ra qua giao phối); ngoài ra quần thể còn nhận thêm biến dị khi có cá thể hoặc giao tử từ quần thể khác di nhập vào.

Các nhân tố tiến hoá: những nhân tố làm thay đổi tần số allele và thành phần kiểu gene của quần thể
Nhân tố tiến hoáVai trò
Đột biếnTạo ra allele mới hoặc biến allele này thành allele khác; cung cấp nguyên liệu sơ cấp cho tiến hoá. Làm thay đổi tần số allele rất chậm.
Di - nhập gene (dòng gene)Cá thể hoặc giao tử di chuyển vào hay ra khỏi quần thể, mang theo allele, làm thay đổi tần số allele và có thể đem allele mới vào quần thể.
Chọn lọc tự nhiênPhân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các kiểu gene: tăng tần số allele có lợi, giảm tần số allele có hại. Đây là nhân tố có hướng, quy định chiều hướng tiến hoá.
Các yếu tố ngẫu nhiên (phiêu bạt di truyền)Thiên tai, dịch bệnh, ... làm tần số allele thay đổi đột ngột, không theo hướng xác định; tác động rõ ở quần thể kích thước nhỏ. Có thể loại bỏ hoàn toàn một allele, kể cả allele có lợi.
Giao phối không ngẫu nhiênTự thụ phấn, giao phối gần (cận huyết), giao phối có chọn lọc: không làm thay đổi tần số allele nhưng làm tăng tỉ lệ kiểu gene đồng hợp, giảm tỉ lệ kiểu gene dị hợp.

Định nghĩa · Tiến hoá lớn

Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các đơn vị phân loại trên loài như chi, họ, bộ, lớp, ngành. Tiến hoá lớn diễn ra trên quy mô rộng lớn, qua thời gian địa chất rất dài, nên không thể nghiên cứu trực tiếp bằng thực nghiệm mà dựa vào các bằng chứng như hoá thạch. Tiến hoá lớn diễn ra theo con đường phân li tính trạng, chủ yếu dưới tác động của chọn lọc tự nhiên.

Khám phá

Phòng thí nghiệm các nhân tố tiến hoá

Một quần thể giao phối ngẫu nhiên có gene với hai allele: A (lông tối, trội) và a (lông sáng, lặn). Bật từng nhân tố một và quan sát đường tần số allele A và đường tỉ lệ dị hợp Aa trong 30 thế hệ. Nhân tố nào làm đổi tần số allele? Nhân tố nào chỉ làm đổi tỉ lệ kiểu gene? Bật yếu tố ngẫu nhiên rồi bấm "Chạy lại" vài lần.

Bật các nhân tố tiến hoá tác động lên quần thể

Tốc độ đột biến và di - nhập gene ở đây được phóng đại để dễ quan sát; trong tự nhiên, đột biến làm đổi tần số allele rất chậm.

0,5
30
0,000,250,500,751,000102030thế hệ
━ Tần số allele A ╍ Tần số kiểu gene Aa

Thế hệ 30: tần số allele A = 0,50, a = 0,50

AA, Aa: lông tối (A trội); aa: lông sáng. Bắt đầu từ quần thể giao phối ngẫu nhiên.

Không có nhân tố tiến hoá nào: tần số allele A giữ nguyên 0,50 và tỉ lệ kiểu gene không đổi qua 30 thế hệ. Quần thể không tiến hoá.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một quần thể thực vật có 1000 cây, gồm 490 cây AA, 420 cây Aa và 90 cây aa. Tính tần số allele A và a của quần thể.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quần thể cây đậu ban đầu toàn cây dị hợp Aa. Cho các cây tự thụ phấn liên tiếp qua 2 thế hệ. Tính tỉ lệ các kiểu gene ở thế hệ thứ hai và nhận xét về tần số allele.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trên một hòn đảo nhỏ có quần thể chim gồm 10 con. Một cơn bão làm chết ngẫu nhiên 6 con, trong đó có cả 2 con duy nhất mang allele quy định mỏ khoẻ. Nhân tố tiến hoá nào đã tác động? Nêu đặc điểm của nhân tố này.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Ghép mỗi cách giải thích chiếc cổ dài của hươu cao cổ với tác giả của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Theo Darwin, nguyên liệu chủ yếu của chọn lọc tự nhiên là

Bài 3

Hạn chế chủ yếu của học thuyết Darwin là

Bài 4

Một quần thể có 500 cá thể, gồm 200 cá thể AA, 200 cá thể Aa và 100 cá thể aa. Tính tần số allele A của quần thể.

Bài 5

Một quần thể thực vật ban đầu toàn cây Aa, tự thụ phấn liên tiếp qua 3 thế hệ. Tỉ lệ cây Aa ở thế hệ thứ ba là bao nhiêu? (ghi dạng số thập phân)

Bài 6

Theo thuyết tiến hoá hiện đại, những nhân tố nào là nhân tố tiến hoá?

Bài 7

Ghép mỗi nhân tố tiến hoá với vai trò đặc trưng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Một quần thể có cấu trúc 0,36 AA:0,48 Aa:0,16 aa. Chọn lọc tự nhiên đào thải toàn bộ cá thể aa trước khi sinh sản. Tính tần số allele A trong số cá thể còn lại (làm tròn đến hàng phần trăm).

Bài 9

Sắp xếp các ý theo đúng trình tự Darwin giải thích sự hình thành loài hươu cao cổ.

  1. Vị trí 1: Thức ăn ở tầng thấp khan hiếm, hươu phải đấu tranh sinh tồn.
  2. Vị trí 2: Trong quần thể hươu tổ tiên có con cổ dài, có con cổ ngắn.
  3. Vị trí 3: Con cổ dài ăn được lá trên cao nên sống sót, sinh sản nhiều hơn; con cổ ngắn bị đào thải dần.
  4. Vị trí 4: Qua nhiều thế hệ, đặc điểm cổ dài được tích luỹ, hình thành loài hươu cao cổ.

Bài 10

Quá trình nào sau đây là tiến hoá lớn?

Bài 11

Theo thuyết tiến hoá hiện đại, đơn vị tiến hoá cơ sở là gì?

Ghi nhớ

  • Lamarck: ngoại cảnh và tập quán hoạt động làm sinh vật chủ động biến đổi để thích nghi, mọi biến đổi đó đều di truyền và không loài nào bị đào thải; nay ta biết thường biến không di truyền.
  • Darwin: biến dị cá thể + đấu tranh sinh tồn → chọn lọc tự nhiên tích luỹ biến dị có lợi; loài mới hình thành dần theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.
  • Hạn chế của Darwin: chưa giải thích được nguyên nhân phát sinh và cơ chế di truyền biến dị.
  • Tiến hoá nhỏ là sự biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể; quần thể là đơn vị tiến hoá.
  • Năm nhân tố tiến hoá: đột biến, di - nhập gene, chọn lọc tự nhiên, các yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu nhiên. Chỉ chọn lọc tự nhiên là nhân tố có hướng.
  • Tiến hoá lớn là sự hình thành các đơn vị phân loại trên loài, diễn ra qua thời gian địa chất dài.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ