Chương XIV · Lý thuyết
Bài 50. Cơ chế tiến hoá
Tổ tiên của loài hươu cao cổ có cổ không dài như ngày nay. Vì sao qua thời gian, hươu cao cổ lại có chiếc cổ dài vượt trội? Đầu thế kỉ XIX, Lamarck cho rằng hươu đã vươn cổ để ăn lá trên cao; vài chục năm sau, Darwin đưa ra một lời giải thích khác bằng chọn lọc tự nhiên. Một thế kỉ sau, khi di truyền học phát triển, các nhà khoa học bổ sung lời giải thích ấy bằng thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại. Trong bài này, em sẽ tự bật, tắt từng nhân tố tiến hoá và quan sát cấu trúc di truyền của một quần thể thay đổi qua các thế hệ.
Em sẽ học được
- Trình bày được quan điểm của Lamarck về cơ chế tiến hoá.
- Trình bày được quan điểm của Darwin về cơ chế tiến hoá và nêu được hạn chế của học thuyết.
- Phân biệt được cách Lamarck và Darwin giải thích sự hình thành đặc điểm thích nghi.
- Nêu được quần thể là đơn vị tiến hoá; phân biệt được tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn.
- Kể tên và nêu được vai trò của các nhân tố tiến hoá theo thuyết tiến hoá hiện đại.
- Tính được tần số allele của quần thể từ số lượng các kiểu gene.
Quan điểm của Lamarck về cơ chế tiến hoá
Jean-Baptiste Lamarck (1744 – 1829), nhà tự nhiên học người Pháp, là người đầu tiên xây dựng một học thuyết tiến hoá (1809). Ông cho rằng sinh giới phát triển từ đơn giản đến phức tạp, và loài mới được hình thành dần dần qua nhiều dạng trung gian.
- Ngoại cảnh thay đổi chậm, nên sinh vật có khả năng phản ứng phù hợp, chủ động thích nghi với sự thay đổi đó; vì vậy không có loài nào bị đào thải.
- Ngoại cảnh không đồng nhất và thay đổi thường xuyên làm cho các sinh vật có chung tổ tiên biến đổi theo nhiều hướng khác nhau. Những biến đổi do ngoại cảnh và do tập quán hoạt động (dùng nhiều thì phát triển, ít dùng thì tiêu biến) đều được di truyền và tích luỹ qua nhiều thế hệ, hình thành loài mới.
Ghi chú · Lamarck giải thích chiếc cổ của hươu cao cổ
Lưu ý · Hạn chế của học thuyết Lamarck
Quan điểm của Darwin về cơ chế tiến hoá
Charles Darwin (1809 – 1882), nhà tự nhiên học người Anh, sau chuyến đi vòng quanh thế giới trên tàu Beagle, đã công bố cuốn sách "Nguồn gốc các loài" (1859), giải thích sự tiến hoá của sinh giới bằng chọn lọc tự nhiên.
- Biến dị cá thể: các cá thể cùng loài, kể cả cùng bố mẹ, luôn khác nhau ở nhiều đặc điểm. Biến dị cá thể phát sinh trong quá trình sinh sản, xuất hiện vô hướng, là nguyên liệu của chọn lọc.
- Đấu tranh sinh tồn: sinh vật sinh ra nhiều con hơn số có thể sống sót, nên luôn phải đấu tranh để sống (giành thức ăn, chỗ ở, chống kẻ thù và điều kiện bất lợi).
- Chọn lọc tự nhiên: những cá thể mang biến dị có lợi sống sót và sinh sản nhiều hơn, biến dị có lợi được tích luỹ qua nhiều thế hệ; cá thể mang biến dị bất lợi bị đào thải.
- Hình thành loài mới: loài mới được hình thành dần dần qua nhiều dạng trung gian, dưới tác dụng của chọn lọc tự nhiên, theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.
Ghi chú · Darwin giải thích chiếc cổ của hươu cao cổ
Lưu ý · Hạn chế của học thuyết Darwin
Thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
Thuyết tiến hoá hiện đại (thuyết tiến hoá tổng hợp) hình thành vào những năm 1930 – 1950, kết hợp học thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin với những thành tựu của di truyền học. Thuyết chia quá trình tiến hoá thành tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn.
Định nghĩa · Tiến hoá nhỏ
Tần số của một allele là tỉ lệ giữa số allele đó và tổng số allele của gene trong quần thể. Với gene có hai allele A, a và quần thể có N cá thể gồm x cá thể AA, y cá thể Aa, z cá thể aa:
Nguồn biến dị di truyền của quần thể gồm đột biến (biến dị sơ cấp) và biến dị tổ hợp (biến dị thứ cấp, tạo ra qua giao phối); ngoài ra quần thể còn nhận thêm biến dị khi có cá thể hoặc giao tử từ quần thể khác di nhập vào.
| Nhân tố tiến hoá | Vai trò |
|---|---|
| Đột biến | Tạo ra allele mới hoặc biến allele này thành allele khác; cung cấp nguyên liệu sơ cấp cho tiến hoá. Làm thay đổi tần số allele rất chậm. |
| Di - nhập gene (dòng gene) | Cá thể hoặc giao tử di chuyển vào hay ra khỏi quần thể, mang theo allele, làm thay đổi tần số allele và có thể đem allele mới vào quần thể. |
| Chọn lọc tự nhiên | Phân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các kiểu gene: tăng tần số allele có lợi, giảm tần số allele có hại. Đây là nhân tố có hướng, quy định chiều hướng tiến hoá. |
| Các yếu tố ngẫu nhiên (phiêu bạt di truyền) | Thiên tai, dịch bệnh, ... làm tần số allele thay đổi đột ngột, không theo hướng xác định; tác động rõ ở quần thể kích thước nhỏ. Có thể loại bỏ hoàn toàn một allele, kể cả allele có lợi. |
| Giao phối không ngẫu nhiên | Tự thụ phấn, giao phối gần (cận huyết), giao phối có chọn lọc: không làm thay đổi tần số allele nhưng làm tăng tỉ lệ kiểu gene đồng hợp, giảm tỉ lệ kiểu gene dị hợp. |
Định nghĩa · Tiến hoá lớn
Khám phá
Phòng thí nghiệm các nhân tố tiến hoá
Một quần thể giao phối ngẫu nhiên có gene với hai allele: A (lông tối, trội) và a (lông sáng, lặn). Bật từng nhân tố một và quan sát đường tần số allele A và đường tỉ lệ dị hợp Aa trong 30 thế hệ. Nhân tố nào làm đổi tần số allele? Nhân tố nào chỉ làm đổi tỉ lệ kiểu gene? Bật yếu tố ngẫu nhiên rồi bấm "Chạy lại" vài lần.
Tốc độ đột biến và di - nhập gene ở đây được phóng đại để dễ quan sát; trong tự nhiên, đột biến làm đổi tần số allele rất chậm.
Thế hệ 30: tần số allele A = 0,50, a = 0,50
AA, Aa: lông tối (A trội); aa: lông sáng. Bắt đầu từ quần thể giao phối ngẫu nhiên.
Không có nhân tố tiến hoá nào: tần số allele A giữ nguyên 0,50 và tỉ lệ kiểu gene không đổi qua 30 thế hệ. Quần thể không tiến hoá.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Ghép mỗi cách giải thích chiếc cổ dài của hươu cao cổ với tác giả của nó.
Bài 2
Theo Darwin, nguyên liệu chủ yếu của chọn lọc tự nhiên là
Bài 3
Hạn chế chủ yếu của học thuyết Darwin là
Bài 4
Một quần thể có 500 cá thể, gồm 200 cá thể AA, 200 cá thể Aa và 100 cá thể aa. Tính tần số allele A của quần thể.
Bài 5
Một quần thể thực vật ban đầu toàn cây Aa, tự thụ phấn liên tiếp qua 3 thế hệ. Tỉ lệ cây Aa ở thế hệ thứ ba là bao nhiêu? (ghi dạng số thập phân)
Bài 6
Theo thuyết tiến hoá hiện đại, những nhân tố nào là nhân tố tiến hoá?
Bài 7
Ghép mỗi nhân tố tiến hoá với vai trò đặc trưng của nó.
Bài 8
Một quần thể có cấu trúc 0,36 AA:0,48 Aa:0,16 aa. Chọn lọc tự nhiên đào thải toàn bộ cá thể aa trước khi sinh sản. Tính tần số allele A trong số cá thể còn lại (làm tròn đến hàng phần trăm).
Bài 9
Sắp xếp các ý theo đúng trình tự Darwin giải thích sự hình thành loài hươu cao cổ.
Bài 10
Quá trình nào sau đây là tiến hoá lớn?
Bài 11
Theo thuyết tiến hoá hiện đại, đơn vị tiến hoá cơ sở là gì?
Ghi nhớ
- Lamarck: ngoại cảnh và tập quán hoạt động làm sinh vật chủ động biến đổi để thích nghi, mọi biến đổi đó đều di truyền và không loài nào bị đào thải; nay ta biết thường biến không di truyền.
- Darwin: biến dị cá thể + đấu tranh sinh tồn → chọn lọc tự nhiên tích luỹ biến dị có lợi; loài mới hình thành dần theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.
- Hạn chế của Darwin: chưa giải thích được nguyên nhân phát sinh và cơ chế di truyền biến dị.
- Tiến hoá nhỏ là sự biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể; quần thể là đơn vị tiến hoá.
- Năm nhân tố tiến hoá: đột biến, di - nhập gene, chọn lọc tự nhiên, các yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu nhiên. Chỉ chọn lọc tự nhiên là nhân tố có hướng.
- Tiến hoá lớn là sự hình thành các đơn vị phân loại trên loài, diễn ra qua thời gian địa chất dài.