Bỏ qua đến nội dung

Chương XIV · Lý thuyết

Bài 51. Sự phát sinh và phát triển sự sống trên Trái Đất

Trái Đất hình thành cách đây khoảng 4,6 tỉ năm, khi đó chỉ có các chất vô cơ và chưa hề có sinh vật nào. Vậy sự sống đã xuất hiện như thế nào, và từ những tế bào đầu tiên, sinh giới đã phát triển ra sao để có khủng long, cây có hoa và cuối cùng là con người? Nếu thu cả lịch sử Trái Đất vào một ngày 24 giờ, loài người chỉ xuất hiện vài giây trước nửa đêm. Hãy đi dọc dòng thời gian để tự kiểm chứng.

Em sẽ học được

  • Trình bày được các giai đoạn phát sinh sự sống: tiến hoá hoá học, tiến hoá tiền sinh học và tiến hoá sinh học.
  • Nêu được các đại địa chất theo thứ tự thời gian và sinh vật điển hình của mỗi đại.
  • Trình bày được các giai đoạn chính trong quá trình phát sinh loài người.

Sự phát sinh sự sống

Theo quan niệm hiện đại, sự sống trên Trái Đất có nguồn gốc từ các chất vô cơ, hình thành qua ba giai đoạn: tiến hoá hoá học và tiến hoá tiền sinh học (phát sinh sự sống), sau đó là tiến hoá sinh học (phát triển sự sống).

Định nghĩa · Tiến hoá hoá học

Là quá trình tổng hợp các chất hữu cơ từ chất vô cơ bằng các phản ứng hoá học, nhờ nguồn năng lượng tự nhiên (tia tử ngoại, sét, núi lửa, ...). Từ các nguyên tố C, H, O, N trong khí quyển nguyên thuỷ hình thành các chất hữu cơ đơn giản (amino acid, nucleotide, đường, lipid), rồi các đại phân tử phức tạp hơn (protein, nucleic acid, phospholipid).

Ghi chú · Thí nghiệm của Miller và Urey (1953)

Hai nhà khoa học cho hỗn hợp khí CH₄, NH₃, H₂ và hơi nước (giống khí quyển nguyên thuỷ) vào bình kín rồi phóng tia lửa điện liên tục. Sau một tuần, trong bình xuất hiện nhiều amino acid. Thí nghiệm cho thấy chất hữu cơ có thể được tổng hợp từ chất vô cơ trong điều kiện tự nhiên của Trái Đất nguyên thuỷ.

Định nghĩa · Tiến hoá tiền sinh học

Là giai đoạn hình thành tế bào sơ khai từ các đại phân tử: phospholipid tạo thành lớp màng kép bao lấy các đại phân tử, tạo thành những giọt nhỏ; RNA có khả năng tự nhân đôi xuất hiện, về sau DNA mạch kép thay thế RNA làm vật chất di truyền vì bền và sao chép chính xác hơn. Dưới tác động của chọn lọc tự nhiên, các giọt có khả năng trao đổi chất, sinh sản và duy trì cấu trúc ổn định trở thành tế bào sơ khai.

Định nghĩa · Tiến hoá sinh học

Từ tế bào sơ khai, dưới tác động của các nhân tố tiến hoá, hình thành các sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, cổ khuẩn). Sinh vật nhân thực đơn bào hình thành nhờ cộng sinh nội bào: vi khuẩn hiếu khí và vi khuẩn quang hợp sống trong một tế bào nhân sơ lớn, dần trở thành ti thể và lục lạp. Một số sinh vật nhân thực đơn bào sống tập hợp, tiến hoá thành sinh vật đa bào; sinh giới ngày càng đa dạng cho đến ngày nay.

Sự phát triển của sinh giới qua các đại địa chất

Dựa vào các biến đổi lớn của địa chất, khí hậu và các hoá thạch điển hình, các nhà khoa học chia lịch sử Trái Đất thành các đại: Thái cổ, Nguyên sinh, Cổ sinh, Trung sinh và Tân sinh. Hoá thạch là di tích của sinh vật để lại trong các lớp đất đá, là bằng chứng trực tiếp về lịch sử phát triển của sinh giới.

Các đại địa chất và sinh vật điển hình (thời gian là số triệu năm trước, làm tròn)
ĐạiThời gianSinh vật điển hình
Thái cổ4000 trừ 2500Sự sống phát sinh; sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn lam)
Nguyên sinh2500 trừ 540Khí quyển tích luỹ oxygen; sinh vật nhân thực đơn bào, tảo đa bào, động vật không xương sống ở biển
Cổ sinh540 trừ 250Hầu hết các ngành động vật; cá; thực vật và động vật lên cạn; dương xỉ, lưỡng cư, bò sát. Cuối đại: tuyệt chủng hàng loạt lớn nhất
Trung sinh250 trừ 66Bò sát (khủng long) và cây hạt trần ưu thế; xuất hiện thú, chim, thực vật hạt kín. Cuối đại: khủng long tuyệt chủng
Tân sinh66 – nayThú, chim, côn trùng, thực vật hạt kín phát triển mạnh; loài người xuất hiện

Khí hậu và địa chất biến đổi, có lúc rất mạnh (băng hà, núi lửa, thiên thạch va chạm), gây ra những đợt tuyệt chủng hàng loạt. Sau mỗi đợt, những loài sống sót mang đặc điểm thích nghi tiếp tục tiến hoá, hình thành nhiều loài mới. Nhìn chung, sinh giới phát triển theo hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ sống dưới nước lên sống trên cạn.

Sự phát sinh loài người

Các bằng chứng hoá thạch và bằng chứng phân tử (so sánh DNA, protein) cho thấy loài người và các loài vượn người ngày nay (tinh tinh, gorilla, đười ươi) có chung tổ tiên. Loài người hình thành qua các giai đoạn: người vượn phương Nam → người khéo léo → người đứng thẳng → người Neanderthal và người tinh khôn.

Các giai đoạn phát sinh loài người (thời gian gần đúng)
Giai đoạnThời gianĐặc điểm chính
Người vượn phương Nam (Australopithecus)khoảng 4 trừ 2 triệu năm trướcĐi bằng hai chân, thân hơi khom; dùng cành cây, hòn đá, mảnh xương để tự vệ và tấn công
Người khéo léo (Homo habilis)khoảng 2,5 trừ 1,6 triệu năm trướcSống thành đàn, đi thẳng đứng; biết chế tạo công cụ bằng đá
Người đứng thẳng (Homo erectus)từ khoảng 1,8 triệu năm trướcĐi thẳng, nhanh nhẹn; sống thành bầy có tổ chức; toả ra khỏi châu Phi
Người Neanderthal (Homo neanderthalensis)khoảng 400000 trừ 40000 năm trướcDáng gần người hiện đại; dùng lửa thành thạo; săn bắt, hái lượm, chế tác công cụ đá đa dạng; bước đầu có đời sống văn hoá
Người tinh khôn (Homo sapiens)xuất hiện ở châu Phi khoảng 150000 năm trướcHình thái, bộ xương như người hiện nay; chế tạo công cụ tinh xảo từ đá, xương, sừng; sống thành bộ lạc, có văn hoá phức tạp, mầm mống mĩ thuật và tôn giáo

Lưu ý · Chú ý

Loài người không tiến hoá từ tinh tinh hay gorilla ngày nay; chúng ta và các loài vượn người chỉ có chung một tổ tiên. Hiện nay chỉ còn một loài người là Homo sapiens, phân bố ở khắp các châu lục. Những hoá thạch mới phát hiện cho thấy người tinh khôn có thể đã xuất hiện sớm hơn nữa, khoảng 300000 năm trước.

Khám phá

Dòng thời gian của sự sống

Kéo thanh trượt hoặc bấm vào một mốc để đi dọc lịch sử Trái Đất. Quan sát đại địa chất, các nhóm sinh vật đã có mặt và giờ tương ứng nếu cả lịch sử là một ngày 24 giờ. Ở chế độ "Toàn bộ", các mốc của động vật, thực vật trên cạn và loài người dồn sát mép phải; hãy phóng to để thấy rõ chúng.

Phóng to dòng thời gian
Thái cổNguyên sinh3 500 triệu năm trước4 600 triệu năm trướcngày nay
3 500 triệu năm trước

Các mốc (bấm để đến mốc đó)

Đại Thái cổ

Các nhóm sinh vật đã xuất hiện: sinh vật nhân sơ.

3 500 triệu năm trước: Đại Thái cổ. Sự sống phát sinh: tế bào sơ khai rồi sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn lam) sống trong nước. Sự kiện gần nhất: Hoá thạch cổ nhất của sinh vật nhân sơ (vi khuẩn). Nếu cả lịch sử Trái Đất là một ngày, lúc này là 5 giờ 44 phút 21 giây.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Sắp xếp các sự kiện sau theo đúng trình tự thời gian và cho biết mỗi sự kiện thuộc giai đoạn nào của quá trình phát sinh sự sống: (a) hình thành tế bào sơ khai; (b) amino acid được tổng hợp từ CH₄, NH₃, H₂O; (c) xuất hiện sinh vật nhân sơ; (d) hình thành protein, nucleic acid.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Giả sử thu toàn bộ lịch sử Trái Đất (4600 triệu năm) vào một ngày 24 giờ, Trái Đất hình thành lúc 0 giờ. Khủng long tuyệt chủng cách đây khoảng 66 triệu năm. Sự kiện này ứng với bao nhiêu phút trước nửa đêm?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao đại Trung sinh được gọi là "thời đại của bò sát"?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các giai đoạn phát sinh và phát triển sự sống theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Tiến hoá sinh học
  2. Vị trí 2: Tiến hoá hoá học
  3. Vị trí 3: Tiến hoá tiền sinh học

Bài 2

Kết quả của giai đoạn tiến hoá hoá học là

Bài 3

Sắp xếp các đại địa chất từ cổ nhất đến gần đây nhất.

  1. Vị trí 1: Đại Trung sinh
  2. Vị trí 2: Đại Thái cổ
  3. Vị trí 3: Đại Tân sinh
  4. Vị trí 4: Đại Cổ sinh
  5. Vị trí 5: Đại Nguyên sinh

Bài 4

Ghép mỗi sự kiện với đại địa chất mà nó xảy ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Nếu thu lịch sử 4600 triệu năm của Trái Đất vào một ngày (1440 phút), thì sinh vật nhân sơ đầu tiên (cách đây khoảng 3500 triệu năm) xuất hiện lúc mấy giờ? (làm tròn đến hàng phần mười của giờ)

Đơn vị:giờ

Bài 6

Đại Trung sinh kéo dài từ khoảng 250 triệu năm trước đến 66 triệu năm trước. Đại này kéo dài bao nhiêu triệu năm?

Đơn vị:triệu năm

Bài 7

Sinh vật nhân thực đầu tiên được hình thành nhờ

Bài 8

Sắp xếp các dạng người theo thứ tự xuất hiện từ sớm đến muộn.

  1. Vị trí 1: Người đứng thẳng (Homo erectus)
  2. Vị trí 2: Người tinh khôn (Homo sapiens)
  3. Vị trí 3: Người vượn phương Nam (Australopithecus)
  4. Vị trí 4: Người khéo léo (Homo habilis)

Bài 9

Những đặc điểm nào là của người tinh khôn (Homo sapiens)?

Bài 10

Hiện nay trên Trái Đất chỉ còn một loài người. Viết tên khoa học của loài đó.

Ghi nhớ

  • Sự sống có nguồn gốc từ chất vô cơ, qua tiến hoá hoá học (tạo chất hữu cơ) và tiến hoá tiền sinh học (tạo tế bào sơ khai), rồi phát triển qua tiến hoá sinh học.
  • Từ tế bào sơ khai hình thành sinh vật nhân sơ; sinh vật nhân thực hình thành nhờ cộng sinh nội bào; sau đó xuất hiện sinh vật đa bào.
  • Các đại địa chất theo thứ tự: Thái cổ → Nguyên sinh → Cổ sinh → Trung sinh → Tân sinh; sinh giới phát triển từ đơn giản đến phức tạp, từ nước lên cạn.
  • Loài người hình thành qua các giai đoạn: người vượn phương Nam → người khéo léo → người đứng thẳng → người tinh khôn; ngày nay chỉ còn Homo sapiens.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ