Chương XIV · Lý thuyết
Bài 51. Sự phát sinh và phát triển sự sống trên Trái Đất
Trái Đất hình thành cách đây khoảng 4,6 tỉ năm, khi đó chỉ có các chất vô cơ và chưa hề có sinh vật nào. Vậy sự sống đã xuất hiện như thế nào, và từ những tế bào đầu tiên, sinh giới đã phát triển ra sao để có khủng long, cây có hoa và cuối cùng là con người? Nếu thu cả lịch sử Trái Đất vào một ngày 24 giờ, loài người chỉ xuất hiện vài giây trước nửa đêm. Hãy đi dọc dòng thời gian để tự kiểm chứng.
Em sẽ học được
- Trình bày được các giai đoạn phát sinh sự sống: tiến hoá hoá học, tiến hoá tiền sinh học và tiến hoá sinh học.
- Nêu được các đại địa chất theo thứ tự thời gian và sinh vật điển hình của mỗi đại.
- Trình bày được các giai đoạn chính trong quá trình phát sinh loài người.
Sự phát sinh sự sống
Theo quan niệm hiện đại, sự sống trên Trái Đất có nguồn gốc từ các chất vô cơ, hình thành qua ba giai đoạn: tiến hoá hoá học và tiến hoá tiền sinh học (phát sinh sự sống), sau đó là tiến hoá sinh học (phát triển sự sống).
Định nghĩa · Tiến hoá hoá học
Ghi chú · Thí nghiệm của Miller và Urey (1953)
Định nghĩa · Tiến hoá tiền sinh học
Định nghĩa · Tiến hoá sinh học
Sự phát triển của sinh giới qua các đại địa chất
Dựa vào các biến đổi lớn của địa chất, khí hậu và các hoá thạch điển hình, các nhà khoa học chia lịch sử Trái Đất thành các đại: Thái cổ, Nguyên sinh, Cổ sinh, Trung sinh và Tân sinh. Hoá thạch là di tích của sinh vật để lại trong các lớp đất đá, là bằng chứng trực tiếp về lịch sử phát triển của sinh giới.
| Đại | Thời gian | Sinh vật điển hình |
|---|---|---|
| Thái cổ | 4000 trừ 2500 | Sự sống phát sinh; sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn lam) |
| Nguyên sinh | 2500 trừ 540 | Khí quyển tích luỹ oxygen; sinh vật nhân thực đơn bào, tảo đa bào, động vật không xương sống ở biển |
| Cổ sinh | 540 trừ 250 | Hầu hết các ngành động vật; cá; thực vật và động vật lên cạn; dương xỉ, lưỡng cư, bò sát. Cuối đại: tuyệt chủng hàng loạt lớn nhất |
| Trung sinh | 250 trừ 66 | Bò sát (khủng long) và cây hạt trần ưu thế; xuất hiện thú, chim, thực vật hạt kín. Cuối đại: khủng long tuyệt chủng |
| Tân sinh | 66 – nay | Thú, chim, côn trùng, thực vật hạt kín phát triển mạnh; loài người xuất hiện |
Khí hậu và địa chất biến đổi, có lúc rất mạnh (băng hà, núi lửa, thiên thạch va chạm), gây ra những đợt tuyệt chủng hàng loạt. Sau mỗi đợt, những loài sống sót mang đặc điểm thích nghi tiếp tục tiến hoá, hình thành nhiều loài mới. Nhìn chung, sinh giới phát triển theo hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ sống dưới nước lên sống trên cạn.
Sự phát sinh loài người
Các bằng chứng hoá thạch và bằng chứng phân tử (so sánh DNA, protein) cho thấy loài người và các loài vượn người ngày nay (tinh tinh, gorilla, đười ươi) có chung tổ tiên. Loài người hình thành qua các giai đoạn: người vượn phương Nam → người khéo léo → người đứng thẳng → người Neanderthal và người tinh khôn.
| Giai đoạn | Thời gian | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Người vượn phương Nam (Australopithecus) | khoảng 4 trừ 2 triệu năm trước | Đi bằng hai chân, thân hơi khom; dùng cành cây, hòn đá, mảnh xương để tự vệ và tấn công |
| Người khéo léo (Homo habilis) | khoảng 2,5 trừ 1,6 triệu năm trước | Sống thành đàn, đi thẳng đứng; biết chế tạo công cụ bằng đá |
| Người đứng thẳng (Homo erectus) | từ khoảng 1,8 triệu năm trước | Đi thẳng, nhanh nhẹn; sống thành bầy có tổ chức; toả ra khỏi châu Phi |
| Người Neanderthal (Homo neanderthalensis) | khoảng 400000 trừ 40000 năm trước | Dáng gần người hiện đại; dùng lửa thành thạo; săn bắt, hái lượm, chế tác công cụ đá đa dạng; bước đầu có đời sống văn hoá |
| Người tinh khôn (Homo sapiens) | xuất hiện ở châu Phi khoảng 150000 năm trước | Hình thái, bộ xương như người hiện nay; chế tạo công cụ tinh xảo từ đá, xương, sừng; sống thành bộ lạc, có văn hoá phức tạp, mầm mống mĩ thuật và tôn giáo |
Lưu ý · Chú ý
Khám phá
Dòng thời gian của sự sống
Kéo thanh trượt hoặc bấm vào một mốc để đi dọc lịch sử Trái Đất. Quan sát đại địa chất, các nhóm sinh vật đã có mặt và giờ tương ứng nếu cả lịch sử là một ngày 24 giờ. Ở chế độ "Toàn bộ", các mốc của động vật, thực vật trên cạn và loài người dồn sát mép phải; hãy phóng to để thấy rõ chúng.
Các mốc (bấm để đến mốc đó)
Đại Thái cổ
Các nhóm sinh vật đã xuất hiện: sinh vật nhân sơ.
3 500 triệu năm trước: Đại Thái cổ. Sự sống phát sinh: tế bào sơ khai rồi sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn lam) sống trong nước. Sự kiện gần nhất: Hoá thạch cổ nhất của sinh vật nhân sơ (vi khuẩn). Nếu cả lịch sử Trái Đất là một ngày, lúc này là 5 giờ 44 phút 21 giây.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp các giai đoạn phát sinh và phát triển sự sống theo đúng thứ tự.
Bài 2
Kết quả của giai đoạn tiến hoá hoá học là
Bài 3
Sắp xếp các đại địa chất từ cổ nhất đến gần đây nhất.
Bài 4
Ghép mỗi sự kiện với đại địa chất mà nó xảy ra.
Bài 5
Nếu thu lịch sử 4600 triệu năm của Trái Đất vào một ngày (1440 phút), thì sinh vật nhân sơ đầu tiên (cách đây khoảng 3500 triệu năm) xuất hiện lúc mấy giờ? (làm tròn đến hàng phần mười của giờ)
Bài 6
Đại Trung sinh kéo dài từ khoảng 250 triệu năm trước đến 66 triệu năm trước. Đại này kéo dài bao nhiêu triệu năm?
Bài 7
Sinh vật nhân thực đầu tiên được hình thành nhờ
Bài 8
Sắp xếp các dạng người theo thứ tự xuất hiện từ sớm đến muộn.
Bài 9
Những đặc điểm nào là của người tinh khôn (Homo sapiens)?
Bài 10
Hiện nay trên Trái Đất chỉ còn một loài người. Viết tên khoa học của loài đó.
Ghi nhớ
- Sự sống có nguồn gốc từ chất vô cơ, qua tiến hoá hoá học (tạo chất hữu cơ) và tiến hoá tiền sinh học (tạo tế bào sơ khai), rồi phát triển qua tiến hoá sinh học.
- Từ tế bào sơ khai hình thành sinh vật nhân sơ; sinh vật nhân thực hình thành nhờ cộng sinh nội bào; sau đó xuất hiện sinh vật đa bào.
- Các đại địa chất theo thứ tự: Thái cổ → Nguyên sinh → Cổ sinh → Trung sinh → Tân sinh; sinh giới phát triển từ đơn giản đến phức tạp, từ nước lên cạn.
- Loài người hình thành qua các giai đoạn: người vượn phương Nam → người khéo léo → người đứng thẳng → người tinh khôn; ngày nay chỉ còn Homo sapiens.